Zabezpieczenie roszczeń w postępowaniu cywilnym, rodzaje i warunki uzyskania
Zabezpieczenie roszczeń w postępowaniu cywilnym jest instytucją tymczasowej ochrony prawnej, której zasadniczym celem pozostaje zagwarantowanie realnej skuteczności przyszłego orzeczenia albo zabezpieczenie możliwości osiągnięcia celu postępowania jeszcze przed merytorycznym rozstrzygnięciem sprawy. Ustawodawca dopuszcza żądanie zabezpieczenia w każdej sprawie cywilnej, przy czym co do zasady zabezpieczenia można domagać się zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego toku. Jednocześnie po uzyskaniu przez uprawnionego tytułu wykonawczego udzielenie zabezpieczenia jest dopuszczalne tylko w ściśle określonym zakresie, gdy ma ono zabezpieczać roszczenie o świadczenie, którego termin spełnienia jeszcze nie nastąpił.
Przesłanki udzielenia zabezpieczenia roszczeń
Podstawę udzielenia zabezpieczenia stanowi łączne spełnienie dwóch przesłanek: uprawdopodobnienie roszczenia oraz uprawdopodobnienie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.
Uprawdopodobnienie roszczenia
Uprawdopodobnienie roszczenia oznacza wykazanie jego wiarygodności na poziomie niższym niż wymagany do udowodnienia w procesie, przy czym ciężar argumentacji powinien koncentrować się na przedstawieniu spójnej wersji zdarzeń i takiego materiału, który czyni roszczenie prawdopodobnym. W praktyce są to najczęściej:
- dokumenty,
- korespondencja,
- potwierdzenia przelewów,
- umowy,
- zestawienia rozliczeń,
- inne nośniki informacji, które pozwalają sądowi ocenić, że roszczenie nie jest gołosłowne i wynika z określonego stosunku prawnego.
Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia
Interes prawny istnieje wówczas, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia albo w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania. W praktyce to właśnie interes prawny bywa elementem rozstrzygającym, ponieważ wymaga wykazania aktualnego, realnego zagrożenia, a nie wyłącznie ogólnej obawy niewypłacalności.
Ustawodawca przewidział przy tym szczególne ułatwienie dowodowe w sprawach o zapłatę z tytułu transakcji handlowej, w których interes prawny uważa się za uprawdopodobniony, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe dotyczące wartości transakcji oraz upływu co najmniej trzech miesięcy od terminu płatności nieuregulowanej należności.
Rodzaje zabezpieczeń w postępowaniu cywilnym
Dobór sposobu zabezpieczenia pozostaje zależny od tego, czy przedmiotem ochrony jest roszczenie pieniężne, czy niepieniężne.
Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych
W sprawach o roszczenia pieniężne zabezpieczenie jest udzielane w ramach ustawowego katalogu sposobów, obejmującego w szczególności zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innych wierzytelności i praw majątkowych, a także obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową lub ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego.
Z perspektywy praktyki procesowej zasadnicze znaczenie ma tu trafne „zlokalizowanie” majątku lub źródeł świadczeń, do których zabezpieczenie ma się odnieść, oraz racjonalne określenie sumy zabezpieczenia w relacji do dochodzonego roszczenia.
Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych
W przypadku roszczeń niepieniężnych ustawodawca przyjął konstrukcję elastyczną. Jeżeli przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych dla zabezpieczenia roszczeń pieniężnych.
Praktyczny sens tej regulacji polega na tym, że zabezpieczenie może zostać ukształtowane jako środek utrzymujący stan faktyczny do czasu wyroku albo jako środek zapobiegający czynnościom, które mogłyby uczynić przyszłe orzeczenie bezprzedmiotowym. Ustawodawca wskazuje przykładowo możliwość unormowania praw i obowiązków stron na czas trwania postępowania, ustanowienia zakazu zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem, zawieszenia innych postępowań zmierzających do wykonania orzeczenia, czy nakazania wpisania ostrzeżenia w księdze wieczystej lub właściwym rejestrze.
Zasada proporcjonalności przy wyborze środka zabezpieczenia
Niezależnie od rodzaju roszczenia, sąd powinien dokonywać wyboru środka w sposób zapewniający równowagę interesów stron. Oznacza to, że wniosek o zabezpieczenie powinien wykazywać nie tylko, dlaczego określony środek jest efektywny, lecz także dlaczego jest proporcjonalny i konieczny w świetle konkretnego ryzyka procesowego.
Skutki udzielenia zabezpieczenia
Udzielenie zabezpieczenia wywołuje bezpośredni skutek ochronny na rzecz uprawnionego, ponieważ zmniejsza ryzyko, że w toku postępowania dojdzie do uszczuplenia majątku obowiązanego, utraty przedmiotu sporu albo powstania następstw trudnych do odwrócenia, które mogłyby w praktyce utrudnić lub udaremnić wykonanie przyszłego orzeczenia. Postępowanie zabezpieczające ma przy tym charakter przyspieszony, wniosek powinien zostać rozpoznany bezzwłocznie, co do zasady nie później niż w terminie tygodnia od daty wpływu do sądu, co służy utrzymaniu realnej funkcji ochronnej zabezpieczenia.
Jeżeli postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia ma być wykonane w drodze egzekucji, do jego wykonania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, przy czym istotne znaczenie ma nadanie postanowieniu klauzuli wykonalności z urzędu. Rozwiązanie to ma na celu usprawnienie i przyspieszenie wykonania zabezpieczenia, tak aby środek tymczasowy odpowiadał potrzebie niezwłocznej ochrony.
Ochrona interesów obowiązanego i mechanizmy kontrolne
Z uwagi na ingerencyjny charakter zabezpieczenia ustawodawca przewidział mechanizmy równoważące pozycję obowiązanego i ograniczające ryzyko nadużyć.
- Po pierwsze, sąd może uzależnić wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia od złożenia przez uprawnionego kaucji, przeznaczonej na zabezpieczenie potencjalnych roszczeń obowiązanego lub innych osób dotkniętych wykonaniem zabezpieczenia, jeżeli roszczenia te powstaną wskutek jego wykonania.
- Po drugie, obowiązanemu przysługuje możliwość żądania uchylenia albo zmiany prawomocnego postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia, jeżeli uzasadniają to okoliczności sprawy, w szczególności zmiana podstaw zabezpieczenia lub potrzeba dostosowania sposobu zabezpieczenia do aktualnej sytuacji.
- Po trzecie, na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie, co stanowi instrument kontroli instancyjnej ingerencji tymczasowej oraz gwarancję weryfikacji przesłanek i proporcjonalności zastosowanego środka.
Upadek zabezpieczenia i odpowiedzialność odszkodowawcza
Elementem systemu gwarancyjnego pozostaje regulacja upadku zabezpieczenia oraz odpowiedzialności odszkodowawczej. Zabezpieczenie upada w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku, umorzenia postępowania, a także w szczególnych wypadkach dotyczących zabezpieczenia udzielonego przed wszczęciem postępowania, jeżeli uprawniony nie dochowa wymogów związanych z terminowym wytoczeniem powództwa oraz zgodnością zakresu dochodzonego roszczenia w sprawie głównej z zakresem udzielonego zabezpieczenia.
Niezależnie od tego obowiązanemu przysługuje względem uprawnionego roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia w przypadkach przewidzianych ustawą, przy jednoczesnym określeniu terminu, w jakim roszczenie to powinno zostać dochodzone, co ma zapewnić pewność obrotu i zamknięcie stanu niepewności prawnej.
Zabezpieczenie roszczeń w postępowaniu cywilnym, podsumowanie
Prawidłowo skonstruowany wniosek o zabezpieczenie powinien w sposób konsekwentny wykazywać wiarygodność roszczenia oraz istnienie realnego interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia, a następnie uzasadniać wybór środka jako adekwatnego i proporcjonalnego. Taka konstrukcja uzasadnienia zwiększa prawdopodobieństwo udzielenia zabezpieczenia, a zarazem ogranicza ryzyko jego późniejszego uchylenia lub zmiany oraz minimalizuje możliwość powstania odpowiedzialności odszkodowawczej w razie upadku zabezpieczenia. Materia ta wymaga precyzji zarówno na etapie formułowania wniosku, jak i doboru właściwego środka zabezpieczenia, kwestie te wchodzą w zakres szerszej problematyki postępowań sądowych, w których doświadczenie procesowe ma istotne znaczenie praktyczne.
Adrianna Bracichowicz to zaangażowana prawniczka w naszej kancelarii, specjalizująca się w prawie gospodarczym a także w prawie procesowym. Ukończyła studia magisterskie na Uniwersytecie Wrocławskim, a swoje umiejętności rozwijała także podczas studiów na Uniwersytecie w Bergen w Norwegii w ramach programu Erasmus+. Obecnie kontynuuje swoją edukację prawniczą, odbywając pierwszy rok aplikacji adwokackiej.
Zobacz profil →Prawnicy HWW udzielają konsultacji w Warszawie oraz online. Wybierz formę kontaktu.
Nie przegap kolejnej analizy
Najważniejsze zmiany w prawie i ich skutki dla biznesu, raz w miesiącu na Twój e-mail.
Zapisując się, akceptujesz politykę prywatności. Wypiszesz się jednym kliknięciem.
