Europejski system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (EU ETS), chociaż istotny dla realizacji celów klimatycznych Unii Europejskiej, generuje dodatkowe obciążenie cenowe. Koszty nabycia uprawnień do emisji CO₂ przez wytwórc****ów energii są bowiem przenoszone na ceny energii elektrycznej i ostatecznie obciążają odbiorców przemysłowych. Te koszty pośrednie emisji stawiają europejskie przedsiębiorstwa energochłonne w gorszej pozycji konkurencyjnej wobec producentów z krajów nieobjętych systemem ETS, co tworzy ryzyko tzw. ucieczki emisji (carbon leakage), polegającej na przenoszeniu produkcji poza Unię Europejską.
Aby przeciwdziałać temu ryzyku, zarówno prawo unijne, jak i polskie przewidują mechanizm rekompensat stanowiący pomoc publiczną, kompensującą przedsiębiorstwom z sektorów energochłonnych część kosztów pośrednich emisji zawartych w cenach energii elektrycznej. W Polsce system ten reguluje ustawa z 19 lipca 2019 r. o systemie rekompensat dla sektorów i podsektorów energochłonnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1215 z późn. zm.). Tylko w 2024 r. Prezes URE przyznał rekompensaty w łącznej wysokości ok. 2,92 mld zł na rzecz 97 podmiotów.
Podstawa prawna systemu rekompensat
System rekompensat oparty jest na wielopoziomowej strukturze normatywnej obejmującej regulacje unijne i krajowe.
Regulacje unijne
Na poziomie unijnym podstawę stanowi art. 10a ust. 6 Dyrektywy 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 2003 r. ustanawiającej system handlu przydziałami emisji gazów cieplarnianych w Unii. Przepis ten upoważnia państwa członkowskie do wprowadzenia środków finansowych na rzecz sektorów narażonych na istotne ryzyko ucieczki emisji z powodu kosztów pośrednich przenoszonych na ceny energii elektrycznej. Szczegółowe zasady udzielania takiej pomocy określają Wytyczne Komisji Europejskiej 2020/C 317/04 z dnia 25 września 2020 r. w sprawie niektórych środków pomocy państwa w kontekście systemu handlu przydziałami emisji gazów cieplarnianych po 2021 r. (Dz. U. UE. C. z 2026 r. poz. 196). Wytyczne te określają m.in. listę sektorów kwalifikujących się do pomocy, formułę obliczania rekompensaty, maksymalną intensywność pomocy oraz warunki, które muszą spełnić beneficjenci.
Regulacje krajowe
Na poziomie krajowym kluczowym aktem normatywnym jest ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o systemie rekompensat dla sektorów i podsektorów energochłonnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1215 z późn. zm.). Ustawa została istotnie znowelizowana ustawą z dnia 9 lutego 2022 r. (Dz. U. poz. 469), która dostosowała polski system do wytycznych Komisji Europejskiej, rozszerzyła listę kwalifikujących się sektorów o 22 nowe podsektory oraz wprowadziła dodatkowe warunki (m.in. wymogi dotyczące sytuacji finansowej wnioskodawcy). Szczegółową procedurę wnioskową reguluje rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 17 marca 2023 r. w sprawie wniosku o przyznanie rekompensat oraz zakresu opinii sporządzanej przez weryfikatora (Dz.U. z 2023 r. poz. 558).
Kto może ubiegać się o rekompensaty?
O rekompensaty mogą ubiegać się podmioty posiadające tytuł prawny i eksploatujące instalację w sektorze lub podsektorze wymienionym w Załączniku nr 1 do ustawy o rekompensatach. Lista ta obejmuje branże przemysłowe szczególnie narażone na ryzyko ucieczki emisji z powodu wysokich kosztów energii.
Przynależność instalacji do kwalifikującego się sektora to warunek konieczny, lecz niewystarczający. Ustawa przewiduje pięć warunków podmiotowych, które wnioskodawca musi spełniać łącznie w dacie złożenia wniosku.
Tytuł prawny do instalacji i jej faktyczna eksploatacja
Podmiot ubiegający się o rekompensaty musi dysponować tytułem prawnym do instalacji (własność, użytkowanie wieczyste, dzierżawa lub inna forma władztwa) oraz faktycznie ją eksploatować. Warunek ten wyklucza podmioty posiadające instalację jedynie formalnie, lecz nieprowadzące na niej produkcji.
Wdrożony system zarządzania środowiskowego lub energetycznego
Ustawa wymaga posiadania co najmniej jednego z trzech certyfikatów lub rejestracji:
- EMAS , unijny system ekozarządzania i audytu, o którym mowa w art. 2 pkt 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009;
- ISO 14001 , certyfikat systemu zarządzania środowiskowego, wydany przez niezależną i akredytowaną jednostkę certyfikującą;
- ISO 50001 , certyfikat systemu zarządzania energią, wydany przez niezależną i akredytowaną jednostkę certyfikującą.
Brak trudnej sytuacji finansowej
Rekompensaty są pomocą publiczną o charakterze operacyjnym. Z założenia nie służą ratowaniu podmiotów w trudnej sytuacji finansowej.
Brak zaległości podatkowych i składkowych
Wnioskodawca nie może zalegać z zapłatą podatków stanowiących dochód budżetu państwa. Wyjątek dotyczy zaległości objętych zwolnieniem, odroczeniem, rozłożeniem na raty albo wstrzymaniem wykonania decyzji właściwego organu podatkowego. Analogicznie, wnioskodawca nie może zalegać z opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Ustawa przewiduje wyjątek dla podmiotów, które zawarły z ZUS umowę o odroczeniu terminu płatności albo o rozłożeniu należności na raty.
Powyższe warunki mają charakter łączny. Niespełnienie choćby jednego z nich skutkuje odmową przyznania rekompensaty, niezależnie od tego, czy instalacja przynależy do kwalifikującego się sektora. Weryfikacja warunków podmiotowych odbywa się na podstawie oświadczeń wnioskodawcy składanych przy wniosku. Prezes URE zachowuje prawo do ich weryfikacji w toku postępowania i kontroli następczej.
Mechanizm obliczenia rekompensaty
Rekompensata stanowi pomoc publiczną kompensującą koszty pośrednie emisji, tj. tę część ceny energii elektrycznej, która wynika z przenoszenia przez wytwórców kosztów nabycia uprawnień do emisji CO₂ na odbiorców końcowych. Formuła obliczeniowa wysokości rekompensaty została wskazana w art. 7 ustawy o rekompensatach i odzwierciedla metodologię z Wytycznych Komisji Europejskiej.
Procedura ubiegania się o rekompensaty
Organem właściwym do rozpatrywania wniosków i wydawania decyzji o przyznaniu rekompensat jest Prezes URE. Wniosek składa się w terminie do 31 marca roku następującego po roku, za który przyznawane są rekompensaty. Termin ten ma charakter prekluzyjny, a jego przekroczenie skutkuje utratą prawa do rekompensaty za dany rok, bez możliwości przywrócenia. Prezes URE wydaje decyzję w terminie do 31 października danego roku kalendarzowego za poprzedni rok kalendarzowy.
Wniosek składany jest na formularzu określonym w rozporządzeniu Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 17 marca 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 558) i powinien zawierać w szczególności:
- dane identyfikacyjne wnioskodawcy,
- dane dotyczące instalacji,
- dane o produkcji,
- dane o zużyciu energii elektrycznej,
- opinię weryfikatora,
- oświadczenie o niekwalifikowaniu się jako przedsiębiorstwo w trudnej sytuacji,
- dokumentację dotyczącą spełnienia warunków efektywności energetycznej.
Prezes URE weryfikuje wniosek pod względem formalnym i merytorycznym. W przypadku braków lub nieprawidłowości organ wzywa wnioskodawcę do uzupełnienia braków w wyznaczonym terminie. Po pozytywnej weryfikacji Prezes URE wydaje decyzję administracyjną o przyznaniu rekompensaty, określającą jej wysokość.
Od decyzji Prezesa URE przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie, Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwóch tygodni od doręczenia decyzji.
Zaliczki na poczet rekompensat (od 1 stycznia 2026 r.)
Istotną zmianą obowiązującą od 1 stycznia 2026 r. jest wprowadzenie systemu zaliczek na poczet rekompensat za bieżący rok. Mechanizm ten poprawia płynność finansową przedsiębiorstw energochłonnych, umożliwiając wcześniejsze otrzymanie części należnej pomocy bez czekania do końcowej decyzji URE wydawanej do 31 października.
Zaliczkę może uzyskać wnioskodawca, który otrzymał rekompensaty w poprzednim roku kalendarzowym oraz złożył wniosek w terminie do 31 marca wraz z kompletem wymaganych dokumentów. Warunkiem jest dołączenie do wniosku oświadczenia o ubieganie się o zaliczkę.
Wysokość zaliczki oblicza się według wzoru określonego w art. 10b ust. 1 ustawy o rekompensatach. Zaliczka stanowi iloczyn rekompensaty z poprzedniego roku oraz współczynnika korygującego opartego na zmianie cen uprawnień EUA między rokiem t-2 a t-1. Formuła uwzględnia zatem zarówno historyczny poziom wsparcia, jak i bieżące warunki rynkowe.
Po wydaniu decyzji przez Prezesa URE rekompensata zostaje wypłacona w kwocie pomniejszonej o wcześniej wypłaconą zaliczkę. Jeżeli wnioskodawca nie uzyska decyzji o przyznaniu rekompensat lub otrzymana zaliczka przewyższy kwotę przyznanych rekompensat, nadwyżka podlega zwrotowi wraz z odsetkami. Termin na zwrot wynosi 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji Prezesa URE.
Obowiązki beneficjenta rekompensaty
Uzyskanie rekompensaty wiąże się z szeregiem obowiązków nałożonych na beneficjenta, wynikających zarówno z ustawy o rekompensatach, jak i z Wytycznych Komisji Europejskiej.
Audyt energetyczny lub system zarządzania energią
Beneficjent jest obowiązany do przeprowadzenia audytu energetycznego lub wdrożenia systemu zarządzania energią zgodnego z normą ISO 50001 albo ISO 14001 albo EMAS. Wymóg ten służy zapewnieniu, że przedsiębiorstwo otrzymujące pomoc publiczną podejmuje działania na rzecz poprawy efektywności energetycznej.
Realizacja rekomendacji z audytu
Beneficjent jest zobowiązany do wdrożenia rekomendacji wynikających z audytu energetycznego, o ile ich okres zwrotu nie przekracza 3 lat i są proporcjonalne do wielkości przedsiębiorstwa.
Inwestycje w dekarbonizację
Beneficjenci zobowiązani są do pokrycia co najmniej 30% zużycia energii elektrycznej ze źródeł bezemisyjnych lub do zainwestowania co najmniej 50% kwoty rekompensaty w projekty prowadzące do znacznej redukcji emisji gazów cieplarnianych instalacji poniżej właściwego wskaźnika referencyjnego.
Obowiązki sprawozdawcze
Beneficjent składa do Prezesa URE sprawozdanie z realizacji obowiązków do dnia 31 grudnia roku, w którym uzyskał rekompensaty.
Podsumowanie
System rekompensat dla sektorów i podsektorów energochłonnych stanowi istotny instrument pomocy publicznej pozwalający polskim przedsiębiorstwom przemysłowym ograniczyć wpływ kosztów systemu EU ETS na ich konkurencyjność. W 2024 r. łączna kwota przyznanych rekompensat wyniosła 2,92 mld zł.
Od 1 stycznia 2026 r. system uzupełniono o mechanizm zaliczkowy, który umożliwia wcześniejszą wypłatę części rekompensaty jeszcze przed wydaniem decyzji merytorycznej przez Prezesa URE. Przedsiębiorstwa składające wnioski w marcu 2026 r. po raz pierwszy mogły skorzystać z zaliczki wypłacanej przez BGK do końca maja.
Skuteczne ubieganie się o rekompensaty wymaga starannego przygotowania, a w szczególności dotrzymania prekluzyjnego terminu 31 marca, kompletnej dokumentacji z opinią akredytowanego weryfikatora, prawidłowego określenia kodu NACE instalacji oraz spełnienia warunków dotyczących efektywności energetycznej i dekarbonizacji. Błędy formalne i merytoryczne mogą skutkować odmową przyznania rekompensaty lub koniecznością jej zwrotu. Tematyka ta wchodzi w zakres prawa energetycznego oraz postępowań regulacyjnych przed Prezesem URE, w ramach których prawidłowe przygotowanie wniosku i dokumentacji ma bezpośredni wpływ na wynik sprawy.
Najczęściej zadawane pytania
1. Kto może ubiegać się o rekompensaty dla sektorów energochłonnych?
O rekompensaty mogą ubiegać się podmioty posiadające tytuł prawny i eksploatujące instalację w sektorze wymienionym w Załączniku nr 1 do ustawy o rekompensatach, które łącznie spełniają pięć warunków podmiotowych: posiadanie tytułu do instalacji, wdrożony system zarządzania środowiskowego lub energetycznego (EMAS, ISO 14001 lub ISO 50001), brak trudnej sytuacji finansowej, brak zaległości podatkowych i brak zaległości z tytułu składek ZUS.
2. Jaki jest termin składania wniosku o rekompensaty?
Wniosek składa się do Prezesa URE w terminie do 31 marca roku następującego po roku, za który przyznawane są rekompensaty. Termin ten ma charakter prekluzyjny, a jego przekroczenie skutkuje utratą prawa do rekompensaty za dany rok, bez możliwości przywrócenia.
3. Czym jest mechanizm zaliczek na poczet rekompensat?
Od 1 stycznia 2026 r. wnioskodawca, który otrzymał rekompensaty w poprzednim roku i złożył kompletny wniosek w terminie, może ubiegać się o zaliczkę na poczet rekompensat za bieżący rok. Wysokość zaliczki oblicza się na podstawie rekompensaty z poprzedniego roku skorygowanej o zmianę cen uprawnień EUA. Ewentualna nadwyżka podlega zwrotowi w ciągu 14 dni.
4. Jakie obowiązki ciążą na beneficjencie rekompensat?
Beneficjent musi przeprowadzić audyt energetyczny lub wdrożyć system zarządzania energią, wdrożyć rekomendacje z audytu (o ile ich okres zwrotu nie przekracza 3 lat), pokryć co najmniej 30% zużycia energii ze źródeł bezemisyjnych lub zainwestować co najmniej 50% kwoty rekompensaty w dekarbonizację, a także złożyć sprawozdanie do Prezesa URE do 31 grudnia danego roku.
5. Do jakiego organu przysługuje odwołanie od decyzji Prezesa URE w sprawie rekompensat?
Od decyzji Prezesa URE przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie, Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od doręczenia decyzji.
Doświadczenie zawodowe zdobywał w jednej z renomowanych lubelskich kancelarii, zajmującej się szeroko rozumianym prawem cywilnym i gospodarczym. W kancelarii Hewelt Wojnowski i Wspólnicy spółka komandytowa na co dzień zajmuje się bieżącym doradztwem w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej oraz opracowywaniem dokumentacji korporacyjnej spółek, m.in. umów spółek, regulaminów organów spółek, umów regulujących stosunki między wspólnikami, uchwał organów spółek, transakcji M&A. Oprócz doradztwa korporacyjnego…
Zobacz profil →Prawnicy HWW udzielają konsultacji w Warszawie oraz online. Wybierz formę kontaktu.
Nie przegap kolejnej analizy
Najważniejsze zmiany w prawie i ich skutki dla biznesu, raz w miesiącu na Twój e-mail.
Zapisując się, akceptujesz politykę prywatności. Wypiszesz się jednym kliknięciem.
