Wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o., kiedy jest to możliwe?

Celem postępowania o wyłączenie wspólnika jest zmiana składu osobowego spółki, przy jednoczesnym zachowaniu jej bytu prawnego, poprzez usunięcie z niej wspólnika, którego dalsze pozostawanie w spółce, z uwagi na jego przymioty osobiste lub indywidualne zachowania, zagrażałoby interesom spółki lub usprawiedliwionym interesom pozostałych wspólników.

Wyłączenie wspólnika w spółce osobowej

Instytucja wyłączenia wspólnika jest charakterystyczna przede wszystkim dla spółek osobowych, o czym przesądza występowanie elementu wzajemnego zaufania i lojalności pomiędzy wspólnikami. Instytucja wyłączenia wspólnika w spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej jest uregulowana w art. 63 k.s.h. Przepis ten stanowi, że w przypadku wystąpienia „ważnego powodu” po stronie wspólnika sąd może orzec o wyłączeniu tego wspólnika na wniosek pozostałych wspólników.

Rozstrzygnięcie o zaistnieniu „ważnych powodów” pozostawione jest jednak wspólnikom, oraz sądowi, a ich zaistnienie nie musi wcale wiązać się z winą wspólnika, co ma miejsce np. w razie niemożności wniesienia przez wspólnika umówionego wkładu, której nie można było przewidzieć.

Wyłączenie wspólnika w spółce z o.o.

W przypadku spółek kapitałowych instytucja wyłączenia wspólnika istnieje jedynie w odniesieniu do spółki z o.o., co jest uargumentowane przede wszystkim znaczeniem, jakie odgrywa czynnik osobowy w strukturze tego rodzaju spółki. Pomimo zaliczania się do kategorii spółek kapitałowych spółka z o.o. wykazuje bowiem pewne cechy charakterystyczne dla spółek osobowych, w których to decydujące są komponenty osobowe wspólników, a funkcjonowanie spółki oparte jest na wzajemnym zaufaniu i współpracy. Konflikt we współdziałaniu między wspólnikami może zatem stanowić podstawę wykluczenia jednego z nich ze spółki, szczególnie gdy postawa wspólnika utrudnia lub udaremnia dążenie do celu, dla którego spółka została zawiązana.

Wyłączenie niepożądanego wspólnika mocą orzeczenia sądowego jest możliwe na mocy art. 266 k.s.h. Zastosowane w tym przepisie rozwiązanie jest identyczne jak to przewidziane dla spółek osobowych, a oprócz formy łączy je także brak zdefiniowanego pojęcia „ważnych przyczyn”. Nie oznacza to wcale, że w obu przypadkach definicja będzie tożsama. Wykładnia „ważnych przyczyn” na gruncie art. 266 k.s.h musi być przeprowadzana z uwzględnieniem konstrukcji tej spółki jako spółki kapitałowej. Kapitałowy charakter spółki z.o.o. zaakcentowany został także zawężeniem grona wspólników, co do których instytucja wyłączenia może zostać zastosowana. Z żądaniem o wyłączenie wspólnika nie mogą wystąpić wspólnicy mniejszościowi, z uwagi na wielkość ich udziałów co oznacza, że w sytuacji gdy jeden ze wspólników posiada 50% udziałów w spółce, to pozostali nie mogą skutecznie wystąpić z żądaniem o wyłączenie go ze spółki, nawet gdy po stronie wspólnika większościowego zachodzi ważna przyczyna uzasadniająca takie wyłączenie.

Jakie są ważne przyczyny/powody uzasadniające wyłączenie wspólnika?

Brak enumeratywnego wyliczenia podstaw wyłączenia wspólnika sprawia, że nie da się ich zamknąć w ramach katalogu. W każdym wypadku przyczyny należy oceniać w odniesieniu do konkretnej, indywidualnej sprawy. Mimo to, w doktrynie utarły się pewne ogólne założenia, na podstawie których można by się dopatrywać zaistnienia owych przyczyn/powodów. Po pierwsze w ślad za Sądem Najwyższym, uznać przystoi, że ważne przyczyny dotyczące wyłączenia wspólnika obejmują nie tylko zachowania danego wspólnika wobec spółki, ale także jego cechy osobowościowe rzutujące na właściwą atmosferę gwarantującą pożądaną współpracę. Odnosząc się do zachowania wspólnika, należy uznać, że może być ono zarówno zawinione jak i niezawinione. Wyłączenie wspólnika z uwagi na jego niezawinione zachowanie może mieć miejsce np. w przypadku długotrwałej choroby wspólnika, jeżeli na mocy umowy spółki obowiązany jest do osobistej pracy w spółce.

Inne ważne przyczyny/powody mogłyby ponadto przejawiać się w:

• Utracie zaufania wobec wspólnika np. na skutek zastosowania wobec niego środka zapobiegawczego w postaci nakazu powstrzymania się od określonej działalności
• Nie wykonywaniu powinności wobec spółki, w tym niewniesieniu wkładów czy dopłat lub odmowie wykonywania powtarzających się świadczeń na rzecz spółki
• Działaniu na szkodę spółki
• Naruszenie obowiązku lojalności poprzez popieranie działań konkurencyjnych lub bezpośredni w nich udział np. wykorzystanie spółki do promocji własnej działalności
• Odmowie współdziałania przy podejmowaniu decyzji przez spółkę
• Wykonywaniu własnych uprawnień w celu dezorganizowania lub utrudniania funkcjonowania spółki i jej organów (np. ciągłe składanie w tym samym celu wniosków o zwołanie zgromadzenia wspólników)

Należy jednak pamiętać, że mimo utartych w orzecznictwie poglądów i schematów wyłączenie wspólnika musi każdorazowo znajdować uzasadnienie w powstałych między wspólnikami zakłóceniach.

Wyłączenie wspólnika czy rozwiązanie spółki?

Nie byłoby zasadne utożsamianie „ważnych powodów” uzasadniających wyłączenie wspólnika z „ważnymi powodami” uzasadniającymi rozwiązanie spółki, aczkolwiek stosownie do wyroku SN z 13 marca 1991 r. nie można wykluczyć, że te same ważne powody mogą, w pewnych stanach faktycznych, dawać podstawę zarówno do wyłączenia wspólnika jak i rozwiązania spółki. W takiej sytuacji należałoby uznać, iż wyłączenie wspólnika powinno poprzedzać proces likwidacji spółki, gdyż może się okazać, że nie zachodzi potrzeba całkowitego zaprzestania działalności przez taką spółkę i będzie ona pomyślnie funkcjonowała po usunięciu jednostki.

Kiedy zachodzi możliwość wyłączenia wspólnika?

Możliwość skutecznego wyłączenia wspólnika jest dopuszczalna jedynie w przypadku jednoczesnego występowania wszystkich poniższych przesłanek:

• Zaistnienie „ważnych przyczyn/powodów” uzasadniających wyłączenie wspólnika ze spółki
• W odniesieniu do spółek osobowych wystąpienie z powództwem o wyłączenie wspólnika wszystkich pozostałych wspólników, a w przypadku spółki z.o.o. wystąpienie z powództwem o wyłączenie wspólnika wszystkich wspólników, posiadających łącznie więcej niż połowę kapitału lub mniejszej ilości wspólników, gdy ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego
• Przyczyna wyłączenia wspólnika musi nadal istnieje na dzień zamknięcia rozprawy
• Wydanie prawomocnego wyroku nakazującego wyłączenie wspólnika
• W odniesieniu do spółki z o.o. również przejęcie wszystkich udziałów wspólnika wyłączonego i zapłata ceny za te udziały przez pozostałych wspólników lub osoby trzecie.

Założenia umowne a przyczyny wyłączenia wspólnika

Podejmując próbę sprecyzowania wpływu postanowień umownych spółki na instytucję wyłączenia wspólnika, warto zacząć od stwierdzenia niedopuszczalności określenia w umowie spółki trybu wyłączenia wspólnika. Spory pomiędzy wspólnikami są rozpatrywane przez sąd, co oznacza, że nie tylko nie mogą być one rozstrzygnięte uchwałą wspólników, ale także zamieszczone w umowie ważne przyczyny wyłączenia wspólnika nie są wiążące dla sądu orzekającego. Katalog takich przyczyn, zawarty w umowie spółki, może co prawda wskazywać podstawy do wyłączenia wspólnika ważne z punktu widzenia wspólników i spółki, ale nie może zostać uznany za katalog zamknięty. Sąd musi każdorazowo, samodzielnie zbadać czy w konkretnym przypadku zostały spełnione przesłanki z art. 63 k.s.h. albo z art. 266 k.s.h., ponieważ postanowienia umowne spółki nigdy nie mogą skutecznie stanowić o braku zastosowania przepisów k.s.h.

Wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o., podsumowanie

Wyłączenie wspólnika ze spółki jest co do zasady umotywowane niemożnością współpracy z takim wspólnikiem, przy czym nie może nastąpić na podstawie przyczyn mało istotnych. Kłótnie czy różnice zdań niepowodujące dezorganizacji działalności spółki pozostają obojętnymi dla omawianej instytucji, gdyż nie może być ona wykorzystywana jako pretekst do pozbycia się niewygodnej osoby ze spółki. Dopiero wykazanie okoliczności, która uprawdopodabnia, iż działalność spółki w dotychczasowym składzie personalnym będzie wysoce utrudniona lub niemożliwa daje sądowi podstawę do orzeczenia o wyłączeniu wspólnika. Jeżeli potrzebujesz pomocy związanej z wyłączeniem wspólnika ze spółki z o.o., skontaktuj się z Kancelarią HWW Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy.

Najczęściej zadawane pytania

Kto może żądać wyłączenia wspólnika ze spółki z o.o.?

Wyłączenia może żądać wspólnik lub wspólnicy posiadający łącznie więcej niż połowę kapitału zakładowego. Wspólnicy mniejszościowi co do zasady nie mogą skutecznie wnieść takiego powództwa.

Jakie przyczyny mogą uzasadniać wyłączenie wspólnika?

Ważnymi przyczynami mogą być m.in. utrata zaufania do wspólnika, niewykonywanie obowiązków wobec spółki, działanie na jej szkodę, naruszenie obowiązku lojalności czy utrudnianie funkcjonowania organów spółki. Przyczyną może być też okoliczność niezawiniona, na przykład długotrwała choroba wspólnika zobowiązanego do osobistej pracy.

Czy umowa spółki może samodzielnie określić tryb wyłączenia wspólnika?

Spory o wyłączenie rozstrzyga sąd, dlatego umowa nie zastępuje postępowania sądowego. Choć umowa może wskazywać ważne przyczyny wyłączenia, katalog ten nie jest dla sądu wiążący, a sąd samodzielnie ocenia, czy przesłanki zostały spełnione.

Co musi nastąpić po prawomocnym wyroku o wyłączeniu wspólnika?

Po prawomocnym wyroku udziały wspólnika wyłączonego muszą zostać przejęte przez pozostałych wspólników lub osoby trzecie, a cena za te udziały musi zostać zapłacona.

Czy wyłączenie wspólnika jest alternatywą dla rozwiązania spółki?

Tak, wyłączenie wspólnika może pozwolić spółce funkcjonować dalej zamiast jej likwidacji. Te same ważne powody mogą w pewnych sytuacjach uzasadniać zarówno wyłączenie wspólnika, jak i rozwiązanie spółki.