Transformacja energetyczna wymaga nie tylko nowych inwestycji, lecz także przepisów, które nadążają za tempem rozwoju technologii. Odpowiedzią na tę potrzebę jest instytucja piaskownicy regulacyjnej w energetyce, wprowadzona do polskiego porządku prawnego nowelizacją ustawy – Prawo energetyczne. W styczniu 2026 r. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki ogłosił pierwszy w Polsce nabór projektów do takiej piaskownicy, otwierając przedsiębiorcom drogę do testowania innowacyjnych rozwiązań na złagodzonych zasadach regulacyjnych.
Czym jest piaskownica regulacyjna w energetyce?
Piaskownica regulacyjna to koncepcja prawna umożliwiająca podmiotom gospodarczym testowanie nowych technologii, usług, produktów lub modeli biznesowych w kontrolowanym środowisku, przy czasowym złagodzeniu wybranych obowiązków regulacyjnych. Innowator, który bez odstępstwa nie mógłby zrealizować swojego projektu wcale albo jedynie w ograniczonym zakresie, uzyskuje od regulatora czasowe zwolnienie z określonych przepisów, aby sprawdzić swoje rozwiązanie w rzeczywistych warunkach sieciowych i rynkowych.
Mechanizm ten od lat funkcjonuje w energetyce m.in. we Francji, Niemczech, Holandii i Wielkiej Brytanii, a w Polsce był wcześniej wykorzystywany w sektorze finansowym przez Komisję Nadzoru Finansowego. Do Prawa energetycznego piaskownice wprowadzono ustawą z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw, która dodała nowy art. 24d.
Warto podkreślić, że piaskownica nie służy prowadzeniu działalności w przestrzeni całkowicie „uwolnionej” od regulacji – jej celem jest testowanie konkretnych rozwiązań, w zakresie i przez czas niezbędny do przeprowadzenia danego projektu pilotażowego.
Podstawa prawna i pierwszy nabór URE
Zgodnie z art. 24d ust. 12 Prawa energetycznego, Prezes URE ogłasza postępowanie projektowe nie rzadziej niż raz w roku. Pierwsze takie postępowanie ogłoszono Informacją Prezesa URE nr 3/2026 z 16 stycznia 2026 r. Wnioski w pierwszym naborze można było składać do 20 lutego 2026 r. Ponieważ ustawa przewiduje cykliczność naborów, przedsiębiorcy planujący innowacyjne projekty energetyczne powinni na bieżąco monitorować kolejne komunikaty Prezesa URE.
Jakich obszarów może dotyczyć odstępstwo regulacyjne?
Zgodnie z art. 24d ust. 2 Prawa energetycznego, odstępstwo może dotyczyć:
- obowiązku przedkładania Prezesowi URE do zatwierdzenia instrukcji ruchu i eksploatacji sieci, o ile działalność objęta decyzją nie obejmuje połączeń z innymi krajami;
- obowiązku uzgadniania z Prezesem URE projektów planów rozwoju;
- warunków uzyskania i prowadzenia działalności objętej koncesją;
- obowiązku przedłożenia do zatwierdzenia taryfy, o ile wnioskodawca nie jest operatorem systemu dystrybucyjnego.
Prezes URE w decyzji administracyjnej przyznającej odstępstwo precyzuje jego przedmiot oraz warunki stosowania dla danego projektu – zawsze w zakresie niezbędnym do jego przeprowadzenia.
Należy jednocześnie wskazać, że zakres innowacji nie jest sztywno ograniczony – liczy się pomysłowość wnioskodawcy oraz realny wpływ testowanego rozwiązania na rozwój rynku energetycznego. Przykładowy katalog obszarów, w ramach których można ubiegać się o odstępstwo, obejmuje przykładowo projekty z zakresu integracji OZE, inteligentnych sieci (smart grids), magazynowania energii, lokalnych społeczności energetycznych, efektywności energetycznej oraz rozwiązań teleinformatycznych, w tym sztucznej inteligencji i cyberbezpieczeństwa systemów energetycznych.
Kto może ubiegać się o piaskownicę regulacyjną?
O odstępstwo mogą wystąpić: osoby prawne, jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, przedsiębiorcy w rozumieniu Prawa przedsiębiorców oraz wspólnicy spółki cywilnej. Wnioskodawcą może być zatem operator sieci, dostawca paliw lub energii, producent czy inny uczestnik rynku energii, a także podmiot technologiczny zainteresowany pilotażem.
Warunki przyznania odstępstwa
Prezes URE może przyznać odstępstwo wyłącznie wtedy, gdy wnioskodawca łącznie wykaże spełnienie trzech przesłanek pozytywnych (art. 24d ust. 3 Prawa energetycznego):
- Zgodność z celami polityki energetycznej państwa – projekt musi przyczyniać się do bezpieczeństwa energetycznego kraju, wzrostu konkurencyjności gospodarki, poprawy efektywności energetycznej oraz ochrony środowiska i klimatu.
- Uprawdopodobnienie oczekiwanych korzyści – wnioskodawca musi wykazać korzyści dla systemu elektroenergetycznego, jego użytkowników oraz gospodarki i społeczeństwa, opierając się na analizach techniczno-ekonomicznych, prognozach wpływu na system czy doświadczeniach z innych krajów.
- Istnienie barier regulacyjnych – konieczne jest wykazanie, że bez odstępstwa projekt nie mógłby być zrealizowany wcale, byłby możliwy jedynie w ograniczonym zakresie, generowałby nieproporcjonalnie wysokie koszty lub wymagał niewspółmiernie długiego czasu realizacji.
Ustawa przewiduje również przesłankę negatywną – Prezes URE nie przyzna odstępstwa, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo, że realizacja projektu zagrozi prawidłowemu świadczeniu usług przez operatorów sieci, bezpieczeństwu sieci lub bezpieczeństwu dostaw energii elektrycznej.
Co powinien zawierać wniosek?
Wniosek o udzielenie odstępstwa regulacyjnego powinien zawierać w szczególności:
- dane identyfikacyjne;
- opis projektu, w tym uzasadnienie jego innowacyjności, cel, harmonogram i budżet;
- wykazanie spełnienia trzech przesłanek pozytywnych z art. 24d ust. 3 Prawa energetycznego;
- oszacowanie zagrożeń dla prawidłowego funkcjonowania systemu, bezpieczeństwa sieci i bezpieczeństwa dostaw energii;
- wskazanie konkretnych przepisów, od których wnioskowane jest odstępstwo, oraz proponowany okres jego obowiązywania;
- potwierdzenie wniesienia opłaty skarbowej.
Jeżeli przedstawione we wniosku informacje nie są wystarczające, Prezes URE może zażądać sporządzenia niezależnej ekspertyzy przez instytut badawczy, uczelnię techniczną lub inny podmiot spełniający wymogi niezależności – koszt takiej ekspertyzy ponosi wnioskodawca.
Na jak długo przyznawane jest odstępstwo?
Odstępstwo regulacyjne przyznawane jest na maksymalny okres trzech lat, z możliwością jednokrotnego przedłużenia na kolejny okres do trzech lat. Przyznanie odstępstwa następuje w drodze decyzji administracyjnej, wydawanej po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego.
Uzyskanie odstępstwa wiąże się jednak ze spełnieniem określonych obowiązków, które podmiot musi wypełniać przez cały okres realizacji projektu. Należą do nich w szczególności:
- poinformowanie w formie elektronicznej, jeszcze przed przystąpieniem do realizacji projektu, zainteresowanych podmiotów, na które projekt oddziałuje, o jego eksperymentalnym charakterze oraz o warunkach wykonywania obowiązków objętych odstępstwem;
- składanie Prezesowi URE raportów okresowych z przebiegu realizacji projektu oraz raportu końcowego, w terminie i formie wskazanych w decyzji przyznającej odstępstwo;
- udzielanie, na żądanie Prezesa URE, wyjaśnień dotyczących realizacji projektu,
- zamieszczenie na swojej stronie internetowej informacji o uzyskaniu odstępstwa oraz o sposobie korzystania z niego;
- informowanie Prezesa URE o wszelkich zmianach okoliczności prawnych lub faktycznych mających związek z uzyskanym odstępstwem.
Prezes URE ze swojej strony przedstawia w corocznym sprawozdaniu, postępy realizacji projektów objętych odstępstwem, wnioski płynące z zakończonych projektów oraz ocenę wpływu udzielonych odstępstw na realizację celów tych projektów.
Piaskownica regulacyjna a rozwój innowacji energetycznych
Piaskownica regulacyjna URE to realna szansa dla przedsiębiorstw energetycznych, prosumentów, operatorów sieci oraz podmiotów technologicznych na przetestowanie nowatorskich rozwiązań – od inteligentnych sieci, przez magazynowanie energii, po lokalne modele bilansowania – bez konieczności spełniania wszystkich standardowych wymogów regulacyjnych już na etapie pilotażu. Dla regulatora to z kolei sposób na obserwację, jak nowe technologie funkcjonują w praktyce, i lepsze dopasowanie przyszłych przepisów do dynamicznie zmieniającego się rynku energii.
Jednocześnie procedura ubiegania się o odstępstwo wymaga starannego przygotowania wniosku, w tym precyzyjnego wykazania innowacyjności projektu, jego zgodności z celami polityki energetycznej państwa oraz istnienia realnych barier regulacyjnych, a także rzetelnej oceny ryzyk dla bezpieczeństwa systemu elektroenergetycznego. Właściwe zaplanowanie zakresu wnioskowanego odstępstwa, jak również struktury prawnej projektu, ma bezpośredni wpływ na szanse uzyskania pozytywnej decyzji Prezesa URE. Zakres naszego wsparcia w postępowaniach przed regulatorem opisujemy na stronie prawo energetyczne.
Masz sprawę z prawa energetycznego lub OZE?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto (738 zł brutto). Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Specjalizuje się w prawie cywilnym, handlowym i gospodarczym. W dziale korporacyjnym i energetycznym jej działania opierają się głównie na obsłudze korporacyjnej spółek, opiniowaniu i przygotowywaniu umów handlowych, sporządzaniu pism procesowych i pozaprocesowych oraz przygotowywaniu analiz i opinii prawnych, w szczególności ze sfery prawa gospodarczego i prawa energetycznego. Dysponuje doświadczeniem zawodowym również w zakresie postępowań administracyjnych oraz cywilnych, które zdobywała w warszawskich…
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
