Certyfikaty pochodzenia energii, jak handlować zieloną energią zgodnie z prawem?

Świadectwo pochodzenia energii to elektroniczny dokument wydawany przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE), potwierdzający wytworzenie określonej ilości energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii. Ze świadectwa wynikają zbywalne prawa majątkowe stanowiące towar giełdowy - to właśnie nimi, a nie samymi świadectwami, obraca się na Rynku Praw Majątkowych Towarowej Giełdy Energii (TGE). Choć system oparty na tych instrumentach jest stopniowo wygaszany, pozostaje w pełni aktywny i wiąże się z konkretnymi obowiązkami prawnymi po obu stronach transakcji. Dla wytwórców energii z OZE certyfikaty stanowią dodatkowe źródło przychodów; dla przedsiębiorstw energetycznych i wybranych odbiorców przemysłowych - ustawowy obowiązek, którego naruszenie grozi sankcjami finansowymi.

Podstawa prawna systemu i podmioty zobowiązane

Podstawą prawną systemu jest ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii. Nakłada ona na dwie grupy uczestników rynku odmienne obowiązki. Wytwórcy energii z OZE mogą dobrowolnie ubiegać się o wydanie świadectw, które następnie sprzedają na giełdzie. Po drugiej stronie stoją podmioty zobowiązane ustawowo do nabycia i umorzenia odpowiedniej ich liczby: przedsiębiorstwa energetyczne sprzedające energię odbiorcom końcowym, odbiorcy przemysłowi zużywający rocznie co najmniej 100 GWh, odbiorcy końcowi będący członkami giełdy w zakresie własnych transakcji, a także towarowe domy maklerskie działające na zlecenie odbiorców końcowych (art. 52 ust. 2 ustawy o OZE).

Przedmiot obrotu, prawa majątkowe, nie świadectwa

Powszechnie stosowane określenie „handel zielonymi certyfikatami” wymaga doprecyzowania. Przedmiotem obrotu nie są bowiem same świadectwa pochodzenia, lecz wynikające z nich prawa majątkowe. Przeniesienie tych praw następuje wyłącznie przez odpowiedni zapis w Rejestrze Świadectw Pochodzenia prowadzonym przez TGE, zbycie praw poza tym systemem jest prawnie nieskuteczne (art. 63 ust. 3 ustawy o OZE). Ustawa rozróżnia dwa rodzaje certyfikatów:

• zielone świadectwa, dotyczące OZE innych niż biogaz rolniczy, oraz
• błękitne świadectwa, dotyczące energii z biogazu rolniczego.

Od świadectw pochodzenia należy odróżnić gwarancje pochodzenia, instrumenty służące wyłącznie informowaniu odbiorcy o źródle energii, które nie wiążą się z prawami majątkowymi i nie mogą być wykorzystane do realizacji obowiązku umorzeń.

Zasady obrotu na TGE

Obrót prawami majątkowymi odbywa się na Rynku Praw Majątkowych TGE, jedynej licencjonowanej giełdzie towarowej w Polsce, działającej pod nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego. Bezpośredni dostęp mają wyłącznie członkowie giełdy: towarowe domy maklerskie, domy maklerskie, przedsiębiorstwa energetyczne oraz wybrani odbiorcy końcowi. Podmioty nieposiadające statusu członka giełdy uczestniczą w obrocie wyłącznie za pośrednictwem towarowego domu maklerskiego. Prezes URE udostępnia na swojej stronie aktualne wzory wniosków niezbędnych na każdym etapie, zarówno wniosek o wydanie świadectwa, jak i wniosek o jego umorzenie.

Jak wytwórca uzyskuje certyfikaty?

Dostęp do systemu przysługuje wyłącznie posiadaczom instalacji, w których energia wytworzona została po raz pierwszy przed 1 lipca 2016 r. (art. 44 ust. 1 ustawy o OZE). Wsparcie przyznawane jest na 15 lat, jednak nie dłużej niż do 31 grudnia 2035 r. Wniosek o wydanie świadectwa składa się za pośrednictwem operatora systemu elektroenergetycznego w terminie 45 dni od zakończenia okresu wytwarzania objętego wnioskiem (art. 45 ust. 4 ustawy o OZE). Termin ten ma charakter materialnoprawny, jego przekroczenie oznacza bezpowrotną utratę prawa do certyfikatu za dany okres.

Weryfikacja okresów cen ujemnych

Istotną kwestią jest weryfikacja tzw. cen ujemnych. Świadectwo nie przysługuje za energię wytworzoną w godzinach, gdy ceny na rynku dnia następnego TGE były niższe niż 0 zł/MWh przez co najmniej sześć kolejnych godzin (art. 46 ust. 4 ustawy o OZE). Nieskorygowanie wniosku o te okresy skutkuje wezwaniem Prezesa URE do uzupełnienia dokumentacji. Wraz z rosnącym udziałem OZE w krajowym systemie elektroenergetycznym liczba takich godzin systematycznie rośnie, dlatego bieżące monitorowanie notowań TGE staje się konieczne.

Terminy i poziomy obowiązku w 2026 r.

Obowiązek za dany rok realizowany jest w oknie rozliczeniowym kończącym się 30 czerwca roku następnego. W 2026 r. do 30 czerwca rozliczane są zobowiązania za rok 2025, a od 1 lipca, zobowiązania za rok bieżący. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 29 sierpnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1199) poziom obowiązku na rok 2026 wynosi 9% wolumenu sprzedanej energii dla świadectw zielonych oraz 0,5% dla świadectw błękitnych. Wartości te zostały utrzymane na tym samym poziomie również dla lat 2027 i 2028.

Opłata zastępcza, kiedy jest dopuszczalna?

Podmiot zobowiązany może uiścić opłatę zastępczą zamiast umarzania certyfikatów tylko w ściśle określonych sytuacjach. Zgodnie z art. 47 ust. 2 ustawy o OZE jest to dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy ceny rynkowe praw majątkowych na TGE przekraczają wartość jednostkowej opłaty zastępczej (nie więcej niż 300,03 zł/MWh zgodnie z art. 56 ustawy o OZE). Zgodnie z komunikatem Prezesa URE z dnia 19 lutego 2026 r. opłata zastępcza dla zielonych certyfikatów jest w bieżącym roku niedostępna ze względu na sytuację rynkową.

Zaniechanie obowiązku umorzenia certyfikatów w terminie do 30 czerwca zagrożone jest karą pieniężną w wysokości do 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy z poprzedniego roku podatkowego (art. 168 pkt 1 w zw. z art. 170 ust. 1 ustawy o OZE).

Podsumowanie

System świadectw pochodzenia, mimo wygaszania, pozostaje istotnym elementem rozliczeń dla starszych instalacji OZE. Dla wytwórców priorytetem jest pilnowanie 45-dniowego terminu składania wniosków oraz weryfikacja okresów cen ujemnych. Dla podmiotów zobowiązanych, monitorowanie poziomów obowiązku (9% w 2026 r.) i terminowe umarzanie praw w Rejestrze Świadectw Pochodzenia TGE. Tematyka ta wchodzi w zakres szerszej problematyki prawa energetycznego i regulacji dotyczących odnawialnych źródeł energii, w których prawidłowe wypełnienie obowiązków formalnych warunkuje uniknięcie sankcji finansowych.

Najczęściej zadawane pytania

1.   Czym jest świadectwo pochodzenia energii?

Świadectwo pochodzenia to elektroniczny dokument wydawany przez Prezesa URE, potwierdzający wytworzenie określonej ilości energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii. Ze świadectwa wynikają zbywalne prawa majątkowe stanowiące towar giełdowy, którymi obraca się na Rynku Praw Majątkowych TGE.

2.   Kto jest zobowiązany do umarzania certyfikatów?

Obowiązek nabycia i umorzenia odpowiedniej liczby świadectw dotyczy m.in. przedsiębiorstw energetycznych sprzedających energię odbiorcom końcowym, odbiorców przemysłowych zużywających rocznie co najmniej 100 GWh oraz odbiorców końcowych będących członkami giełdy w zakresie własnych transakcji (art. 52 ust. 2 ustawy o OZE).

3.   Jaki jest termin na złożenie wniosku o wydanie świadectwa pochodzenia?

Wniosek składa się za pośrednictwem operatora systemu elektroenergetycznego w terminie 45 dni od zakończenia okresu wytwarzania (art. 45 ust. 4 ustawy o OZE). Termin ma charakter materialnoprawny, jego przekroczenie oznacza bezpowrotną utratę prawa do certyfikatu za dany okres.

4.   Jaki jest poziom obowiązku umorzenia na 2026 r.?

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska z 29 sierpnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1199), poziom obowiązku na rok 2026 wynosi 9% wolumenu sprzedanej energii dla świadectw zielonych oraz 0,5% dla świadectw błękitnych. Wartości te obowiązują również w latach 2027 i 2028.

5.   Czy można uiścić opłatę zastępczą zamiast umarzania certyfikatów?

Opłata zastępcza jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy ceny rynkowe praw majątkowych na TGE przekraczają wartość jednostkowej opłaty zastępczej (art. 47 ust. 2 ustawy o OZE). Zgodnie z komunikatem Prezesa URE z 19 lutego 2026 r. opłata zastępcza dla zielonych certyfikatów jest w bieżącym roku niedostępna.