Umowa mocowa daje wynagrodzenie za gotowość, a razem z nim odpowiedzialność za jej brak. Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o rynku mocy przewiduje w tym zakresie kilka odrębnych mechanizmów: karę za niewykonanie obowiązku mocowego, zwrot wynagrodzenia za kwartał bez demonstracji, karę po negatywnym teście oraz kary za opóźnienie nowej jednostki wytwórczej. Poniżej wyjaśniamy, jak każdy z nich działa i gdzie leżą granice odpowiedzialności dostawcy mocy.
Przepisy przywołujemy w brzmieniu z tekstu jednolitego (Dz.U. z 2025 r. poz. 610), którego stan prawny oznaczono na 17 kwietnia 2025 r., z zastrzeżeniem nowelizacji z 12 września 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1302), obowiązującej od 30 września 2025 r.
Czym jest wykonywanie obowiązku mocowego
Zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy wykonywanie obowiązku mocowego polega na pozostawaniu w gotowości do dostarczania mocy elektrycznej do systemu oraz na dostarczeniu mocy w okresach przywołania na rynku mocy, w wielkości równej skorygowanemu obowiązkowi mocowemu. Gotowość trwa przez cały okres dostaw, na który zawarto umowę, a obowiązek dostarczenia mocy powstaje z chwilą rozpoczęcia każdego okresu przywołania i trwa do jego zakończenia (art. 57 ust. 2).
Sposób wykonania zależy od rodzaju jednostki. Jednostka wytwórcza dostarcza moc przez wytwarzanie energii elektrycznej, a jednostka redukcji zapotrzebowania przez czasowe ograniczenie poboru energii z sieci (art. 57 ust. 3 pkt 2). Jednostki uczestniczące aktywnie w bilansowaniu w ramach mechanizmu centralnego bilansowania wykonują obowiązek przez zapewnienie wymaganej mocy dyspozycyjnej i wykonywanie poleceń operatora (art. 57 ust. 3 pkt 1).
Okres przywołania operator ogłasza przez publikację ostrzeżenia na swojej stronie internetowej i wpis w rejestrze, nie później niż osiem godzin przed jego rozpoczęciem (art. 57 ust. 9). Osiem godzin to realny czas na reakcję służb ruchowych, więc procedura wewnętrzna reagowania na ostrzeżenie powinna być gotowa przed pierwszym okresem dostaw.
Skorygowany obowiązek mocowy, czyli ile trzeba dostarczyć
Karę liczy się nie od wielkości z umowy, lecz od obowiązku skorygowanego. Oblicza się go na podstawie wielkości obowiązku wynikającej z umów mocowych, prognozowanego zapotrzebowania na moc w systemie w okresie przywołania, prognozowanego wytwarzania w jednostkach nieobjętych obowiązkiem mocowym oraz łącznej wielkości obowiązków objętych umowami w okresie dostaw (art. 58 ust. 1). Skorygowany obowiązek mocowy jest mniejszy lub równy obowiązkowi z umów (art. 58 ust. 3), a wraz z ogłoszeniem okresu przywołania operator publikuje informacje pozwalające go oszacować (art. 58 ust. 2).
Wzór kary i jej ustawowe limity
Dostawca mocy, który nie wykonał obowiązku mocowego zgodnie z art. 57 i art. 58, uiszcza karę na rzecz operatora (art. 59 ust. 1). Wysokość kary to iloczyn wielkości niewykonanego obowiązku mocowego oraz jednostkowej stawki kary, obliczanej w sposób określony w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie art. 68 (art. 59 ust. 2). Stawkę jednostkową na dany rok dostaw Prezes URE oblicza i ogłasza w Biuletynie Informacji Publicznej do 15 grudnia roku poprzedzającego ten rok dostaw (art. 59 ust. 2a), więc jest ona znana przed rozpoczęciem dostaw i można ją uwzględnić w modelu finansowym.
Ustawa ogranicza łączną ekspozycję. Suma kar należnych od dostawcy mocy za niewykonanie obowiązku mocowego w odniesieniu do jednej jednostki rynku mocy w roku dostaw nie może przekroczyć dwukrotności iloczynu największego w danym roku dostaw obowiązku mocowego tej jednostki oraz najwyższej z cen zamknięcia aukcji mocy dotyczących tego roku (art. 59 ust. 4). Suma kar w miesiącu nie może przekroczyć jednej piątej tego limitu (art. 59 ust. 5), a okresem rozliczeniowym kar jest miesiąc (art. 59 ust. 7).
Osobna zasada dotyczy jednostek składających się z jednostek fizycznych połączenia międzysystemowego. Zależnie od tego, kto nie udostępnił zdolności wymiany transgranicznej odpowiadających obowiązkowi mocowemu, kara obciąża dostawcę mocy, operatora albo obu w częściach równych (art. 59 ust. 3).
Co ustawa wyłącza z rozliczenia
Przy rozliczaniu wykonania obowiązku w okresie przywołania uwzględnia się brak możliwości dostarczenia tej części mocy, która nie została dostarczona wskutek ograniczeń sieciowych wynikających z poleceń ruchowych operatora systemu przesyłowego albo dystrybucyjnego (art. 58 ust. 4 pkt 1).
Druga przesłanka to siła wyższa, zdefiniowana w ustawie jako zdarzenie nagłe, nieprzewidywalne i niezależne od woli stron, którego skutkom nie można było zapobiec ani przeciwdziałać przy zachowaniu należytej staranności, uniemożliwiające wykonanie obowiązku mocowego w wielkości wyższej niż 40 procent (art. 58 ust. 4 pkt 2). Ten próg bywa zaskoczeniem: zdarzenie, które uniemożliwiło wykonanie obowiązku w mniejszej części, nie spełnia ustawowej definicji siły wyższej w rozumieniu tego przepisu.
Magazyny energii mają własną regułę. Przy rozliczaniu jednostki, w której skład wchodzą wyłącznie jednostki fizyczne uczestniczące aktywnie w bilansowaniu w ramach mechanizmu centralnego bilansowania, będące magazynem energii elektrycznej, uwzględnia się brak możliwości dostarczenia mocy wynikający z poleceń zmiany grafiku pracy wydanych przez operatora (art. 58 ust. 4a).
Demonstracja kwartalna i testowy okres przywołania
Obok kary za niewykonanie obowiązku w okresie przywołania ustawa przewiduje obowiązek wykazywania zdolności do jego wykonania. Po zakończeniu każdego kwartału roku dostaw dostawca mocy wykazuje operatorowi tę zdolność dla każdej jednostki rynku mocy objętej umową, wskazując liczbę godzin, w których jednostka dostarczała moc do systemu (art. 67 ust. 1 i 2). Za dostarczenie mocy na potrzeby demonstracji uważa się w przypadku jednostki redukcji zapotrzebowania ograniczenie mocy pobieranej z sieci w wielkości nie mniejszej niż najwyższy obowiązek mocowy tej jednostki w kwartale dostaw, a w przypadku jednostki wytwórczej wytworzenie energii w takiej samej relacji (art. 67 ust. 3).
Skutek braku demonstracji jest surowy: dostawca mocy zwraca operatorowi wynagrodzenie należne za cały kwartał, za który demonstracji nie dokonał (art. 67 ust. 4). Nie jest to kara proporcjonalna do jednej godziny czy jednego dnia, lecz zwrot wynagrodzenia kwartalnego.
Niezależnie od demonstracji operator może ogłosić testowy okres przywołania dla wybranych jednostek, nie częściej niż raz na kwartał dla jednej jednostki (art. 67 ust. 5 i 7). Wynik jest pozytywny, jeżeli dostarczona moc jest nie mniejsza od pełnej wielkości obowiązku mocowego w tym okresie (art. 67 ust. 6). Przy wyniku pozytywnym operator pokrywa na wniosek dostawcy uzasadnione koszty wykonania testu, w granicach określonych w art. 67 ust. 5 pkt 1 i 2. Przy wyniku negatywnym dostawca mocy każdorazowo uiszcza karę za niewykonanie obowiązku mocowego, z odpowiednim zastosowaniem art. 59 ust. 2 i 4 do 7 (art. 67 ust. 8), a za okres do zgłoszenia gotowości nie przysługuje mu wynagrodzenie za wykonywanie obowiązku (art. 67 ust. 9). Brak wynagrodzenia nie zwalnia przy tym z obowiązku dostarczenia mocy w okresie przywołania (art. 67 ust. 10).
Kary przy nowej jednostce wytwórczej i rozwiązanie umowy
Nowe jednostki mają dodatkowy reżim, powiązany z terminowym wykazaniem spełnienia wymagań z art. 52 ustawy. Za każdy miesiąc roku dostaw, który rozpoczął się przed spełnieniem tych wymagań, dostawca mocy płaci karę w wysokości 5 procent miesięcznej wartości obowiązku mocowego w pierwszym roku dostaw, 15 procent w drugim i 25 procent w trzecim, obliczonej na podstawie najwyższej ceny zamknięcia aukcji mocy odnoszącej się do danego roku dostaw (art. 47 ust. 2). W tym okresie, do dnia przedstawienia informacji z art. 52 ust. 2, nie stosuje się do tej jednostki art. 59 (art. 47 ust. 3), czyli oba reżimy nie nakładają się na siebie.
Umowa mocowa ulega rozwiązaniu, jeżeli dotyczyła nowej jednostki wytwórczej, a dostawca nie spełnił wymagań z art. 52 ust. 1, albo nie spełnił wymagań z art. 52 ust. 2 przed zakończeniem trzeciego roku dostaw, oraz jeżeli dotyczyła niepotwierdzonej jednostki redukcji zapotrzebowania, a dostawca nie uzyskał potwierdzenia testu zdolności redukcji przed rozpoczęciem okresu dostaw (art. 46 ust. 1). W takich przypadkach operator zatrzymuje albo realizuje zabezpieczenie finansowe jako karę za niewykonanie umowy mocowej, a dostawca zwolniony z obowiązku ustanowienia zabezpieczenia uiszcza karę w wysokości równej kwocie, którą byłby obowiązany ustanowić (art. 47 ust. 1). Przy rozwiązaniu umowy przed spełnieniem wymagań z art. 52 ust. 2 dochodzi jeszcze kara odpowiadająca sumie kar z art. 47 ust. 2, które nie stały się należne do dnia rozwiązania (art. 47 ust. 4).
Modernizowana jednostka wytwórcza oraz jednostka redukcji zapotrzebowania z art. 20 ust. 4 nie tracą umowy, ale czas jej trwania ulega skróceniu do jednego roku, a przy jednostce redukcji zapotrzebowania operator zatrzymuje zabezpieczenie finansowe jako karę za niewykonanie umowy mocowej (art. 46 ust. 2 i 3).
Kary pieniężne Prezesa URE, czyli drugi, osobny reżim
Kary z art. 59 i art. 67 są rozliczane wobec operatora. Obok nich stoi administracyjna odpowiedzialność wobec regulatora: karze pieniężnej podlega ten, kto w certyfikacji przekazuje dane lub informacje nieprawdziwe albo niepełne, kto w certyfikacji lub w aukcji dopuścił się zachowania niezgodnego z przepisami albo regulaminem rynku mocy, kto nie przekazuje w terminie dokumentów lub informacji żądanych na podstawie art. 5, a także kto w oświadczeniu z art. 67a ust. 1 przekazuje dane nieprawdziwe lub niepełne (art. 85 ust. 1).
Karę wymierza Prezes URE, a jej wysokość nie może przekroczyć 5 procent przychodu ukaranego przedsiębiorcy z poprzedniego roku podatkowego, przy działalności koncesjonowanej 5 procent przychodu z tej działalności (art. 85 ust. 4 i 5). Ustalając wysokość, Prezes URE uwzględnia rodzaj naruszenia i jego wpływ na rynek mocy, skutki naruszenia oraz możliwości finansowe przedsiębiorcy (art. 85 ust. 7), a może odstąpić od wymierzenia kary, jeżeli wpływ naruszenia i jego skutki są znikome, a podmiot zaprzestał naruszania prawa albo zrealizował obowiązek (art. 85 ust. 8).
Co z tego wynika dla dostawcy mocy
Ekspozycja na kary jest policzalna przed rozpoczęciem dostaw, bo stawkę jednostkową ogłasza Prezes URE do 15 grudnia, a limity roczny i miesięczny wynikają z ceny zamknięcia aukcji i z wielkości obowiązku. Warto policzyć ją w modelu obok wynagrodzenia, a nie dopiero po pierwszym okresie przywołania.
Druga rzecz to dokumentowanie zdarzeń. Ograniczenia sieciowe i siła wyższa zmieniają rozliczenie, ale ciężar wykazania okoliczności spoczywa na tym, kto się na nie powołuje, a próg 40 procent przy sile wyższej przesądza, że nie każde zdarzenie nadzwyczajne wejdzie do rozliczenia. Trzecia to kalendarz demonstracji, bo jej brak kosztuje wynagrodzenie za cały kwartał.
Zakres pomocy prawnej w takich sprawach opisujemy na stronie usługi, a kryteria wyboru pełnomocnika na stronie wyboru kancelarii do rynku mocy.
Ten tekst przedstawia ogólne zasady i nie jest opinią prawną w indywidualnej sprawie.
Informacja kancelarii, poza treścią artykułu.
HWW doradzała Energa S.A. z Grupy Orlen przy udziale w aukcji dogrywkowej rynku mocy na rok dostaw 2029, w której spółka zakontraktowała 1 228,678 MW obowiązku mocowego: doradztwo objęło ocenę zgodności mechanizmu z unijnym reżimem pomocy publicznej oraz odpowiedzialność członków zarządu, a opinia kancelarii była jednym z dokumentów leżących u podstaw decyzji zarządu z 17 lipca 2025 r. o przystąpieniu do aukcji. Każda sprawa ma własny stan faktyczny, więc ten wynik nie przesądza kolejnej.
Masz sprawę z prawa energetycznego lub OZE?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto (738 zł brutto). Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
HWW Hewelt Wojnowski Lindner i Wspólnicy to warszawska kancelaria prawna doradzająca przedsiębiorcom i podmiotom publicznym. Łączymy doświadczenie w prawie gospodarczym, energetyce, podatkach, ochronie danych osobowych i sporach sądowych, dostarczając rozwiązania dopasowane do realiów biznesowych klientów.
Poznaj kancelarię →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
