W skrócie
-
Zgodnie z art. 4j ust. 3 PE umowę bezterminową można wypowiedzieć bez ponoszenia kosztów, a ust. 3a przy umowie terminowej dopuszcza tylko koszty i odszkodowania wynikające z treści umowy, z limitem bezpośrednich strat dla gospodarstwa domowego, mikroprzedsiębiorcy i małego przedsiębiorcy.
-
Ust. 3b obowiązywał w 2026 r. w dwóch różnych brzmieniach: od 30 kwietnia sprzedawca wskazywał maksymalną wysokość kary i sposób wyliczenia strat, od 21 lipca wskazuje w umowie sposób wyliczenia strat, także dla średniego przedsiębiorcy.
-
Ust. 3c obowiązuje od 21 lipca 2026 r. i dotyczy sprzedawcy energii elektrycznej: przy umowie terminowej z gwarancją stałej ceny sprzedawca wskazuje odbiorcy maksymalną wysokość odszkodowań.
Przepis o wypowiedzeniu umowy na prąd i gaz zmieniał się w 2026 r. dwukrotnie w ciągu niespełna trzech miesięcy. Poniżej znajduje się brzmienie każdego ustępu, daty wejścia w życie, krąg chronionych odbiorców oraz sposób, w jaki orzecznictwo wyznacza granicę kary umownej.
Co przewiduje ust. 3 w odniesieniu do umowy na czas nieoznaczony?
Zasady rozwiązania umowy bezterminowej są najprostsze: odbiorca składa oświadczenie o wypowiedzeniu, nie ponosi z tego tytułu kosztów i rozlicza to, co pobrał. Zgodnie z art. 4j ust. 3 ustawy Prawo energetyczne:
Odbiorca końcowy może wypowiedzieć umowę zawartą na czas nieoznaczony, na podstawie której przedsiębiorstwo energetyczne dostarcza temu odbiorcy paliwa gazowe lub energię, bez ponoszenia kosztów, składając do przedsiębiorstwa energetycznego oświadczenie o jej wypowiedzeniu. Odbiorca, który wypowiada umowę, jest obowiązany pokryć należności za pobrane paliwo gazowe lub energię oraz świadczone usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii.
Zdanie drugie wyznacza zakres rozliczenia: pobrane paliwo albo energia oraz przesył i dystrybucja – nie ma więc miejsca na opłatę za samo odejście. Przepis nie różnicuje odbiorców, obejmuje więc firmę na takich samych zasadach jak gospodarstwo domowe. Umowa nie kończy się jednak z chwilą wysłania pisma: terminu wypowiedzenia dla firm przepis nie określa, dlatego datę rozwiązania wyznacza treść umowy.
Wstępna ocena umowy i noty jest bezpłatna. Odpowiadamy w ciągu 1 dnia roboczego. Zgłoś umowę do wstępnej oceny.
Skąd bierze się limit bezpośrednich strat w ust. 3a?
Umowa terminowa działa inaczej: ustawodawca dopuścił koszty i odszkodowania wynikające z treści umowy, a dla części odbiorców dołożył górną granicę. Zgodnie z art. 4j ust. 3a ustawy Prawo energetyczne:
Odbiorca końcowy może wypowiedzieć umowę zawartą na czas oznaczony, na podstawie której przedsiębiorstwo energetyczne dostarcza temu odbiorcy paliwa gazowe lub energię, bez ponoszenia kosztów i odszkodowań innych niż wynikające z treści umowy, składając do przedsiębiorstwa energetycznego oświadczenie o jej wypowiedzeniu. W przypadku odbiorcy energii elektrycznej lub paliw gazowych w gospodarstwie domowym oraz odbiorcy końcowego energii elektrycznej lub paliw gazowych będących mikroprzedsiębiorcą lub małym przedsiębiorcą w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców w zakresie, w jakim zużywają energię elektryczną lub paliwa gazowe na potrzeby podstawowej działalności, wysokość tych kosztów i odszkodowań nie może przekraczać wysokości bezpośrednich strat ekonomicznych, jakie poniosło przedsiębiorstwo energetyczne w wyniku rozwiązania umowy zawartej na czas oznaczony przez odbiorcę.
Zdanie pierwsze pozostaje istotne także wtedy, gdy limit nie działa – jeżeli umowa nie przewiduje kosztów rozwiązania, sama ustawa nie stanowi dla sprzedawcy samodzielnej podstawy do ich naliczenia. Weryfikacji wymaga wtedy treść umowy razem z ogólnymi warunkami, aneksami i załącznikiem cenowym.
Pułap ze zdania drugiego obejmuje gospodarstwo domowe oraz mikroprzedsiębiorcę i małego przedsiębiorcę, a zastrzeżenie o zużyciu na potrzeby podstawowej działalności dotyczy wyłącznie przedsiębiorców. Swoboda umów obowiązuje tu na zwykłych zasadach, w granicach wyznaczonych przez kodeks cywilny. Zgodnie z art. 353¹ k.c.:
Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Dlaczego w 2026 r. obowiązywały dwie wersje ust. 3b?
Pierwsza wersja weszła w życie 30 kwietnia 2026 r. i obowiązywała do 20 lipca 2026 r. Nakazywała sprzedawcy wskazanie odbiorcy maksymalnej wysokości kary umownej i sposobu wyliczenia strat. Zgodnie z ówczesnym brzmieniem art. 4j ust. 3b ustawy Prawo energetyczne.
3b. Sprzedawca energii elektrycznej lub paliw gazowych wskazuje odbiorcy, o którym mowa w ust. 3a, maksymalną wysokość kary umownej, która nie może przekroczyć wartości bezpośrednich strat ekonomicznych poniesionych przez sprzedawcę oraz sposób wyliczenia tych strat.
Druga wersja obowiązuje od 21 lipca 2026 r. Przenosi obowiązek do treści umowy i rozszerza krąg chronionych odbiorców. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 4j ust. 3b ustawy Prawo energetyczne:
3b. Sprzedawca energii elektrycznej lub paliw gazowych wskazuje, w umowie sprzedaży energii elektrycznej lub umowie sprzedaży paliw gazowych lub umowie kompleksowej z odbiorcą w gospodarstwie domowym oraz odbiorcą końcowym będącym mikroprzedsiębiorcą lub małym lub średnim przedsiębiorcą w rozumieniu art. 7 ust. 1 pkt 1–3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, sposób wyliczenia strat ekonomicznych, o których mowa w ust. 3a, poniesionych przez sprzedawcę.
Różnice są trzy. Obowiązek dotyczy teraz treści umowy sprzedaży albo kompleksowej, a nie samego wskazania odbiorcy. Krąg chronionych odbiorców objął dodatkowo średniego przedsiębiorcę. Wskazaniu podlega sposób wyliczenia strat, a maksymalna wysokość kary przeszła do ust. 3c – wyłącznie dla umów z gwarancją stałej ceny.
Skutku braku takiej informacji cytowane przepisy nie określają. Jeżeli w umowie brakuje sposobu wyliczenia, zasadne jest wystąpienie do sprzedawcy o kalkulację na piśmie.
Co zmienia ust. 3c przy gwarancji stałej ceny?
Nowy ustęp obowiązuje od 21 lipca 2026 r.:
3c. W przypadku umów na czas oznaczony z gwarancją stałej ceny sprzedawca energii elektrycznej wskazuje odbiorcy, o którym mowa w ust. 3b, maksymalną wysokość odszkodowań, o których mowa w ust. 3a zdanie drugie.
Przepis odnosi się wyłącznie do sprzedawcy energii elektrycznej, więc obowiązek z ust. 3c nie dotyczy gazu. Odesłanie biegnie dwutorowo: krąg odbiorców wynika z ust. 3b, obejmującego także średniego przedsiębiorcę, a przedmiotem wskazania są odszkodowania z ust. 3a zdanie drugie, limitowane bezpośrednimi stratami dla gospodarstwa domowego, mikroprzedsiębiorcy i małego przedsiębiorcy. Cytowane przepisy nie wyjaśniają skutków tego podwójnego odesłania w przypadku umowy ze średnim przedsiębiorcą – kwestia ta wymaga odrębnej analizy.
Kogo chronią te przepisy: gospodarstwo domowe, mikro-, mały i średni przedsiębiorca?
Kategorie przedsiębiorców definiuje ustawa Prawo przedsiębiorców, a warunki bada się łącznie w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych. Mikroprzedsiębiorca zatrudnia średniorocznie mniej niż 10 pracowników, przy obrocie netto albo sumie aktywów do 2 mln euro. Mały przedsiębiorca zatrudnia mniej niż 50 pracowników, przy obrocie albo aktywach do 10 mln euro, i nie spełnia kryteriów mikroprzedsiębiorcy. Średni przedsiębiorca zatrudnia mniej niż 250 pracowników, przy obrocie do 50 mln euro albo aktywach do 43 mln euro, i nie spełnia kryteriów mikro- ani małego przedsiębiorcy.
Z tego podziału wynikają dwa odrębne skutki, które łatwo pomylić. Limit bezpośrednich strat z ust. 3a obejmuje gospodarstwo domowe, mikroprzedsiębiorcę i małego przedsiębiorcę. Obowiązek wskazania w umowie sposobu wyliczenia strat z ust. 3b obejmuje dodatkowo średniego przedsiębiorcę.
Sprzedawca musi więc wskazać średniemu przedsiębiorcy metodę liczenia strat w umowie, choć limit z ust. 3a takiego przedsiębiorcy nie obejmuje. Pozostają wobec niego wyłącznie granice ogólne: swoboda umów w granicach wyznaczonych przez kodeks cywilny oraz ocena proporcjonalności kary przez organ albo sąd, który może ją zmniejszyć albo uchylić. Prawo wyboru sprzedawcy przysługuje przy tym odbiorcy z każdej kategorii.
Co z umowami zawartymi przed nowelizacją?
Przed 30 kwietnia 2026 r. przepis nie wymagał opisu wyliczenia strat, co nie oznacza, że starsze umowy go nie zawierają. To, które brzmienie stosuje się do umowy zawartej przed nowelizacjami, wymaga odrębnej analizy przy każdej umowie. Otwarte pozostaje zwłaszcza pytanie, czy nowe obowiązki obejmują umowy zawarte wcześniej i następnie aneksowane.
Uporządkowania wymaga w takiej sytuacji chronologia zdarzeń: data zawarcia umowy, data aneksu, data doręczenia wypowiedzenia, dzień rozwiązania umowy oraz data noty. Ta oś porządkuje fakty, a nie rozstrzyga sporu.
Jak sądy czytają granicę kary umownej?
Punktem wyjścia jest natura kary umownej, która zabezpiecza wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 20 listopada 2019 r. (III CZP 3/19) przesądził skutek zastrzeżenia jej dla zobowiązania pieniężnego:
Nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym.
Uchwała dotyczy odstąpienia z powodu zaległości pieniężnych i w tym zakresie znajduje zastosowanie, a podstawą nieważności takiego postanowienia jest art. 58 k.c.
Druga sprawa dotyczy pytania, czym są bezpośrednie straty i na kim spoczywa ciężar ich wykazania. Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ wyrokiem z 2 kwietnia 2026 r. (IV GC 1309/25) oddalił w całości powództwo sprzedawcy o 29 617,70 zł kary za wcześniejsze rozwiązanie umowy kompleksowej. Informacji o prawomocności tego wyroku nie mamy.
Utracona cena za energię nie może być jednak utożsamiana z bezpośrednią stratą ekonomiczną. Przewidywany zysk netto, tj. przychód, nie jest tym samym, co dochód. […]
Sprzedawca poprzestał tam na twierdzeniu, że jego bezpośrednią stratą jest cena energii za pozostały okres. Sąd uznał też karę za nieoznaczoną, czyli taką, której wysokości nie da się z umowy jednoznacznie ustalić.
Trzecia sprawa dotyczy szkody. Ten sam sąd wyrokiem z 6 października 2016 r. (V GC 874/16) oddalił powództwo o notę na 63 917,22 zł, wystawioną po rozwiązaniu umowy z powodu zaległości. Sprawę rozstrzygał na tle dawnego brzmienia art. 4j, sprzed nowelizacji z 2023 r.:
Nie sposób w rozpoznawanej sprawie zasadnie twierdzić, że powód po rozwiązaniu umowy poniósł jakąkolwiek szkodę […] niedostarczony pozwanemu prąd najprawdopodobniej został sprzedany innemu odbiorcy.
Wyrok jest prawomocny – apelację od niego oddalił Sąd Okręgowy 13 czerwca 2017 r., a skargę kasacyjną Sąd Najwyższy oddalił wyrokiem z 17 stycznia 2020 r. (IV CSK 579/17). Sąd oceniał w tej sprawie konkretne wyliczenie sprzedawcy, dlatego wniosku o braku szkody nie należy uogólniać na każdy inny stan faktyczny.
W wyroku z 11 stycznia 2024 r. (C-371/22) Trybunał Sprawiedliwości ocenił karę wobec małego przedsiębiorstwa, w sprawie dotyczącej kwoty 63 959,70 zł:
[…] nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku przedterminowego rozwiązania przez małe przedsiębiorstwo […] umowy na dostawę energii elektrycznej po stałej cenie jest ono zobowiązane do zapłaty zastrzeżonej w tej umowie kary umownej […] której wysokość może odpowiadać całości ceny energii elektrycznej, którą zobowiązało się ono zakupić, nawet jeśli ta energia elektryczna nie została i nie zostanie pobrana […] gwarantuje, że takie postanowienie umowne powinno być jasne, zrozumiałe i swobodnie uzgodnione […] ocenić proporcjonalny charakter tej kary […] i w stosownym wypadku dokonać jej miarkowania lub ją uchylić.
Miarkowanie oznacza zmniejszenie kary przez organ albo sąd. Znaczenie ma przy tym ilość energii zakupionej na potrzeby wykonania umowy, której odbiorca nie pobierze, oraz staranność dostawcy w ograniczaniu strat. Ciężar udowodnienia bezpośredniej straty ekonomicznej dyrektywa przywołana w tym wyroku nakłada na dostawcę.
Piąta sprawa dotyczy gospodarstw domowych: wyrokiem z 8 maja 2025 r. w sprawie C-410/23 Trybunał potwierdził ten sam wzorzec:
[…] nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, zgodnie z którymi w przypadku przedterminowego rozwiązania przez odbiorcę będącego gospodarstwem domowym […] jest on zobowiązany do zapłaty kary umownej zastrzeżonej w umowie, o ile uregulowania te, po pierwsze, gwarantują, że taka kara umowna jest uczciwa, jasna, znana z góry i swobodnie uzgodniona […]
Te cztery wymagania Trybunał sformułował w sprawie odbiorcy domowego. Wobec małego przedsiębiorstwa wzorcem pozostaje wyrok C-371/22 z wymogiem klauzuli jasnej, zrozumiałej i swobodnie uzgodnionej. Osobno opisujemy miarkowanie kary, notę obciążeniową oraz karę za rozwiązanie umowy na prąd.
Wstępna ocena umowy i noty jest bezpłatna. Odpowiadamy w ciągu 1 dnia roboczego. Zgłoś umowę do wstępnej oceny.
Najczęstsze pytania
Czy art. 4j ust. 3a dotyczy średnich firm?
Zdanie pierwsze obejmuje także średnią firmę: może ona wypowiedzieć umowę terminową, a koszty i odszkodowania ograniczają się do wynikających z umowy. Limit bezpośrednich strat ze zdania drugiego obejmuje natomiast gospodarstwo domowe, mikroprzedsiębiorcę i małego przedsiębiorcę.
Od kiedy obowiązuje ust. 3b?
Pierwsze brzmienie weszło w życie 30 kwietnia 2026 r. Obecne obowiązuje od 21 lipca 2026 r. i wymaga wskazania sposobu wyliczenia strat w treści umowy.
Czy ust. 3c dotyczy gazu?
Nie. Przepis odnosi się wyłącznie do sprzedawcy energii elektrycznej i do umów terminowych z gwarancją stałej ceny.
Czy kara może odpowiadać pełnej cenie nieodebranej energii?
Trybunał orzekł, że oceniane przez niego przepisy dyrektywy nie stoją na przeszkodzie takiemu rozwiązaniu, o ile klauzula jest jasna, zrozumiała i swobodnie uzgodniona. Organ albo sąd musi też mieć możliwość oceny proporcjonalności kary, a limit z ust. 3a działa nadal tam, gdzie ustawa go przewiduje. Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ odróżnił przy tym przychód od dochodu.
Informacja kancelarii, poza treścią artykułu.
HWW obroniła odbiorcę energii przed notą obciążeniową na ponad 90 000 zł: sąd oddalił powództwo sprzedawcy, bo wypowiedzenie umowy zawartej na czas nieoznaczony nie otwiera drogi do kary umownej. Każda sprawa ma własny stan faktyczny, więc ten wynik nie przesądza kolejnej.
Masz sprawę z prawa energetycznego lub OZE?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Konsultacja jest płatna, 600 zł netto (738 zł brutto). Płacisz za realną poradę: powiemy, czy masz problem prawny, co da się z nim zrobić i ile to mniej więcej kosztuje. Na nic dalej Cię to nie wiąże, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Adwokat i certyfikowany mediator sądowy. Specjalizuje się w prawie energetycznym i odnawialnych źródłach energii, łącząc bieżące doradztwo regulacyjne z obsługą korporacyjną i transakcjami M&A. Doświadczenie zdobywała w renomowanych warszawskich kancelariach oraz jako prawnik wewnętrzny w czołowych firmach z branży energetycznej, finansowej i nowych technologii.
Zobacz profil →Nie przegap kolejnej analizy
Co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zebrane i zinterpretowane przez prawników HWW.
