Prawo holdingowe w Kodeksie spółek handlowych po niespełna czterech latach. Projekt reformy przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego
Regulacja prawa holdingowego, wprowadzona nowelizacją z 2022 r., miała stanowić najistotniejszą zmianę w polskim prawie spółek od dwóch dekad. Niespełna cztery lata po jej wejściu w życie, które nastąpiło 13 października 2022 r., zakres praktycznego wykorzystania tych przepisów pozostaje znikomy. W grudniu 2025 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego przyjęła projekt ustawy, który nie zmierza do korekty obowiązujących rozwiązań, lecz przewiduje ich uchylenie w całości i zastąpienie regulacją opartą na odmiennym założeniu konstrukcyjnym.
Założenia regulacji wprowadzonej w 2022 r.
Ustawa z dnia 9 lutego 2022 r. wprowadziła do Kodeksu odrębny dział poświęcony grupie spółek. Konstrukcja opierała się na trzech elementach: uchwale zgromadzenia spółki zależnej o uczestnictwie w grupie, ujawnieniu tej okoliczności w rejestrze przedsiębiorców KRS oraz mechanizmie wiążących poleceń spółki dominującej, z którym powiązano wyłączenie odpowiedzialności cywilnoprawnej członków organów za wydanie i wykonanie polecenia. Regulację uzupełniono o instytucję przymusowego wykupu praw udziałowych wspólników mniejszościowych (art. 2111k.s.h.), przysługującą spółce dominującej reprezentującej bezpośrednio co najmniej 90% kapitału zakładowego spółki zależnej i obejmującą wspólników reprezentujących nie więcej niż 10% tego kapitału. Umowa albo statut spółki zależnej mogą obniżyć próg po stronie spółki dominującej do nie mniej niż 75%, przy reprezentacji bezpośredniej lub pośredniej; projektodawcy przyjmują, że w tym wariancie wykupem może zostać objęta mniejszość reprezentująca do 25% kapitału zakładowego. Przewidziano również rozbudowany reżim odpowiedzialności odszkodowawczej spółki dominującej.
Przyjęty model miał charakter dobrowolny (opt-in), a zatem uczestnictwo w reżimie kodeksowym wymagało świadomej decyzji korporacyjnej.
Przyczyny ograniczonego zastosowania przepisów
Liczba grup spółek formalnie ujawnionych w rejestrze pozostaje marginalna. Projektodawcy wskazują w uzasadnieniu, że praktyczne wykorzystanie przepisów jest znikome, co ich zdaniem dowodzi nieadekwatności przyjętych rozwiązań. Przyczyny tego stanu rzeczy były wielokrotnie sygnalizowane w doktrynie.
Pierwszą z nich jest nadmierny formalizm. Procedura wydawania wiążących poleceń wraz z towarzyszącymi jej uchwałami i dokumentacją okazała się nieproporcjonalna do korzyści wynikających z uczestnictwa w reżimie kodeksowym.
Drugą – niejasność granic dopuszczalnego działania w interesie grupy. Obowiązujące przepisy nie odnoszą się do ustalania bilansu korzyści i kosztów uczestnictwa spółki w zgrupowaniu w oderwaniu od mechanizmu wiążących poleceń, mimo że sami projektodawcy z 2022 r. traktowali ten mechanizm jako środek wyjątkowy.
Trzecią, jak się wydaje najistotniejszą, są konsekwencje modelu opt-in dla zgrupowań pozostających poza reżimem kodeksowym. Uregulowanie działania w interesie grupy wyłącznie dla podmiotów, które podjęły stosowne uchwały, rodzi ryzyko wykładni a contrario, kwestionującej dopuszczalność takiego działania w pozostałych zgrupowaniach. W konsekwencji sytuacja członków organów spółek zależnych realizujących strategię grupy mogła ulec pogorszeniu w porównaniu ze stanem sprzed 2022 r. Równocześnie wspólnicy mniejszościowi oraz wierzyciele tych spółek pozostawali pozbawieni instrumentów ochronnych.
W ocenie Komisji reforma obowiązujących przepisów w drodze zmian punktowych nie jest możliwa ze względu na wadliwość samej koncepcji regulacyjnej.
Zasada stosowania przepisów ex lege
Projekt przewiduje uchylenie Działu IV Tytułu I Kodeksu i przeniesienie regulacji do art. 7–7d, a zatem w miejsce dawnego przepisu poświęconego umowom koncernowym. Zmiana ma charakter systemowy: przepisy o grupach spółek miałyby znajdować zastosowanie z mocy prawa do każdej struktury spełniającej przesłanki ustawowej definicji. Projekt nie przewiduje ani uchwał o przystąpieniu do grupy, ani wzmianek w rejestrze.
Umowa albo statut spółki zależnej mogą przewidywać niestosowanie do niej art. 7–7c (opt-out). Rozwiązanie to wymaga jednak inicjatywy wspólników i uzyskania kwalifikowanej większości niezbędnej do zmiany aktu założycielskiego, a w spółkach osobowych co do zasady jednomyślności. Wyłączenie wywołuje skutki wyłącznie w spółce, w której zostało wprowadzone, i obejmuje całość projektowanej regulacji.
Z zakresu regulacji wyłączono spółki zależne objęte nadzorem nad rynkiem finansowym, chyba że nadzór ten wynika wyłącznie ze statusu spółki publicznej. Jest to odwrócenie obecnej zasady: zgodnie z art. 2116 § 2 pkt 1 k.s.h. przepisów o spółce zależnej uczestniczącej w grupie nie stosuje się dziś do spółki publicznej w ogóle, a także do spółki w likwidacji, która rozpoczęła podział majątku, oraz do spółki w upadłości. Projekt obejmuje zależne spółki publiczne swoim zakresem, pozostawiając im prawo wyjścia w drodze zmiany statutu. Skarb Państwa nie może natomiast zostać zakwalifikowany jako inny podmiot dominujący w rozumieniu projektowanych przepisów.
Przesłanki istnienia grupy spółek
Sam stosunek dominacji i zależności nie jest wystarczający. Grupę spółek tworzy spółka dominująca albo inny podmiot dominujący, w tym osoba fizyczna lub podmiot zagraniczny, oraz spółki od niej zależne, jeżeli łącznie:
- trwale współpracują gospodarczo,
- są objęte instrumentami zintegrowanego zarządzania,
- prowadzą działalność na podstawie wspólnej, długoterminowej strategii.
Definicja ma charakter funkcjonalny, co oznacza, że o kwalifikacji przesądza rzeczywisty sposób prowadzenia działalności, nie zaś treść dokumentów korporacyjnych. Projekt nie wymaga formalnego zatwierdzenia strategii uchwałami organów, choć podjęcie stosownych decyzji korporacyjnych wydaje się zasadne dla usunięcia wątpliwości dowodowych.
Poza zakresem regulacji mają pozostać holdingi oparte wyłącznie na gospodarczo pasywnej partycypacji kapitałowej. W praktyce to właśnie na tym tle należy spodziewać się sporów kwalifikacyjnych, w szczególności w odniesieniu do holdingów finansowych oraz struktur tworzonych przez fundusze private equity, gdzie wykazanie wspólnej długoterminowej strategii i instrumentów zintegrowanego zarządzania może okazać się mniej oczywiste.
Projekt nie ustanawia domniemania istnienia grupy spółek. W razie sporu ciężar wykazania spełnienia przesłanek spoczywa na spółce dominującej i zależnej powołujących się na działanie w interesie grupy.
Klauzula legitymizująca działanie w interesie grupy
Zgodnie z projektowanym art. 7 § 1 k.s.h. organy spółki należącej do grupy oraz wspólnicy zależnej spółki osobowej mogą kierować się interesem grupy, w tym godzić się na ponoszenie przez spółkę przejściowych niekorzystnych następstw, jeżeli łącznie:
- w rozsądnym okresie, uzasadnionym charakterem współdziałania między spółkami, nie dłuższym niż 5 lat, zapewniona jest równowaga ich interesów,
- nie prowadzi to do ograniczenia korzyści wynikających z uczestnictwa w spółce, które mogą być rozsądnie oczekiwane przez wspólników albo akcjonariuszy, przy czym korzyści te obejmują nie tylko udział w zysku, lecz także wzrost wartości praw udziałowych,
- nie zagraża to niewypłacalnością spółki.
Projekt rezygnuje z wiążących poleceń jako sformalizowanej instytucji. Norma adresowana jest zarówno do organów wykonawczych, jak i właścicielskich wszystkich spółek uczestniczących w grupie. Równolegle art. 7 § 2 formułuje skierowany do spółki dominującej zakaz wywierania wpływu, który doprowadziłby spółkę zależną do naruszenia wskazanych granic.
Konstrukcję tę uzupełnia projektowany art. 7a k.s.h., pozwalający podmiotowi dominującemu wprowadzić w grupie wewnątrzgrupowy system przekazywania informacji. Do systemu tego nie stosuje się kodeksowych ograniczeń prawa wspólnika i akcjonariusza do informacji (art. 38 § 2, art. 120, art. 212 oraz art. 428–429 k.s.h.), co nie uchyla jednak ograniczeń wynikających z przepisów odrębnych, w szczególności rozporządzenia MAR.
Projekt świadomie nie definiuje interesu grupy, przyjmując, że jest on ustalany przez podmiot przewodzący zgrupowaniu i znajduje odzwierciedlenie w strategii grupy.
Instrumenty ochrony wspólników mniejszościowych i wierzycieli
**Rewizja szczególna – Zgodnie z projektowanym art. 7b, **wspólnik albo akcjonariusz reprezentujący co najmniej 5% ogólnej liczby głosów w spółce zależnej będzie mógł zwrócić się do sądu rejestrowego z wnioskiem o wyznaczenie firmy audytorskiej w celu zbadania przestrzegania art. 7 § 1. W zakresie koniecznym ze względu na cel badania może ono objąć również inne niż spółka zależna spółki należące do grupy albo inny podmiot dominujący. W porównaniu z obowiązującym art. 219 k.s.h., który wymaga 10% kapitału zakładowego i obejmuje rachunkowość oraz działalność całej grupy, próg został obniżony, a przedmiot badania zawężony.
Świadczenie wyrównawcze albo ustąpienie ze spółki (art. 7c) - W razie istotnego ograniczenia korzyści z uczestnictwa w spółce, będącego następstwem naruszenia równowagi interesów spółek należących do grupy, wspólnik mniejszościowy może żądać zasądzenia odpowiedniego świadczenia wyrównawczego lub orzeczenia jego ustąpienia z zależnej spółki kapitałowej. Świadczenie wyrównawcze nie zostało ukształtowane jako odszkodowanie; konstrukcja ta ma pozwolić na pominięcie problemu szkody pośredniej wspólnika i zwalnia go z wykazania winy oraz adekwatnego związku przyczynowego w klasycznym ujęciu. Powództwo wytacza się wyłącznie przeciwko spółce zależnej, przy solidarnej odpowiedzialności podmiotu dominującego, w tym pośrednio dominującego.
**Odpowiedzialność wobec wierzycieli - **W świetle art. 7 § 3 k.s.h. projektu ustawy, spółka dominująca odpowiada za szkodę poniesioną przez wierzycieli spółki zależnej wskutek jej niewypłacalności. Wierzyciel wykazuje jedynie przynależność obu spółek do grupy oraz szkodę; to na pozwanej spoczywa ciężar wykazania braku naruszenia art. 7 § 1 lub § 2 albo braku związku przyczynowego, przy czym przesłanka ekskulpacyjna obejmuje również zachowania pozostałych spółek dominujących. Odpowiedzialność ma charakter deliktowy i nie jest uzależniona od winy. Za to zobowiązanie odpowiadają solidarnie wszystkie spółki dominujące wobec niewypłacalnej spółki zależnej oraz inny podmiot dominujący, co pozwala skierować roszczenie bezpośrednio do podmiotu przewodzącego grupie z pominięciem bezmajątkowych ogniw pośrednich.
Niezależnie od reżimu koncernowego projekt przyznaje wspólnikom spółki z o.o. (art. 2691) oraz akcjonariuszom niepublicznej spółki akcyjnej (art. 4182) prawo żądania ustąpienia ze spółki, wzorowane na uprawnieniu przysługującym akcjonariuszom prostej spółki akcyjnej. Ustalając cenę wykupu, sąd może uwzględnić wartość godziwą, którą prawa udziałowe posiadałyby, gdyby nie doszło do rażącego pokrzywdzenia.
Zgrupowania z udziałem podmiotów zagranicznych
Uzasadnienie projektu poświęca odrębne uwagi grupom o zasięgu międzynarodowym, a płynące z nich wnioski mają charakter asymetryczny.
Problematyka grup spółek przynależy co do zasady do statutu personalnego spółki identyfikowanej jako zależna (art. 17 ust. 3 pkt 7 i 8 Prawa prywatnego międzynarodowego). Projektowane przepisy obejmą zatem polskie spółki zależne również wówczas, gdy spółką dominującą jest podmiot zagraniczny; statut personalny podmiotu dominującego pozostaje w tym zakresie irrelewantny. Zależność ta nie działa w drugą stronę, ponieważ o dopuszczalności działania zagranicznej spółki zależnej w interesie grupy przesądza jej własny statut personalny.
Konsekwencje praktyczne są trojakie. Zagraniczny podmiot dominujący będzie mógł wprowadzić w polskiej spółce zależnej wewnątrzgrupowy system przekazywania informacji przewidziany w art. 7a, ponieważ wynikające z niego obowiązki podlegają prawu polskiemu. Rewizja szczególna może objąć zagraniczną spółkę bezpośrednio dominującą, lecz już nie spółkę pośrednio dominującą; analogicznie ukształtowano solidarną odpowiedzialność za świadczenie wyrównawcze i cenę wykupu.
Odmiennie przedstawia się odpowiedzialność wobec wierzycieli. Projektodawcy kwalifikują roszczenie z art. 7 § 3 jako odpowiedzialność ex delicto, a nie odpowiedzialność za zobowiązania spółki, i poddają je rozporządzeniu Rzym II, przyjmując, że wyłączenie zobowiązań wynikających z prawa spółek (art. 1 ust. 2 lit. d) nie znajduje tu zastosowania. Zgodnie z regułą lex loci damni prawem właściwym powinno być co do zasady prawo polskie, skoro na terytorium Polski koncentruje się działalność spółki zależnej, następuje jej niewypłacalność i wierzyciel nie uzyskuje zaspokojenia. Stanowisko to opiera się na wyroku TSUE z dnia 10 marca 2022 r., C-498/20 (BMA Braunschweigische Maschinenbauanstalt). W praktyce oznaczałoby to możliwość dochodzenia roszczeń z art. 7 § 3 przeciwko zagranicznym podmiotom dominującym, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio, włącznie z centralą grupy.
Wejście w życie i przepisy intertemporalne
Ustawa ma wejść w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia. Spółki, które ujawniły uczestnictwo w grupie spółek na podstawie art. 211 § 3 k.s.h., przez rok od wejścia w życie ustawy stosują przepisy dotychczasowe. W terminie dwóch miesięcy poprzedzających upływ tego okresu obowiązane są złożyć do właściwego sądu rejestrowego wniosek o wykreślenie wzmianki o uczestnictwie w grupie. W razie niezłożenia wniosku sąd rejestrowy dokonuje wykreślenia z urzędu po upływie wskazanego roku.
Wnioski praktyczne
Projekt znajduje się na etapie prac eksperckich Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Nie został skierowany do konsultacji publicznych ani wpisany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów, a jego treść może jeszcze ulec zmianie.
Kierunek zmiany jest jednak czytelny: projektodawcy rezygnują z modelu opartego na uchwałach, wpisach do rejestru i wiążących poleceniach na rzecz regulacji ramowej, która obejmie zgrupowania z mocy prawa. Ze względu na tę zasadę uzasadniona wydaje się wcześniejsza analiza istniejących struktur m.in. ustalenie, które spółki spełniają już obecnie wszystkie trzy przesłanki projektowanej definicji, oraz przegląd umów i statutów spółek zależnych pod kątem opt-outu i jego konsekwencji dla mniejszości i wierzycieli. Odrębnej weryfikacji wymagają rozliczenia wewnątrzgrupowe w pięcioletnim horyzoncie równoważenia korzyści.
Prowadzisz spółkę i masz sprawę do rozwiązania?
Od tego pytania zaczyna się większość rozmów z prawnikiem. Opisz sprawę własnymi słowami. Sprawdzimy, czy możemy pomóc, i przedstawimy zakres, cenę oraz termin porady. Wycena nie zobowiązuje, a przepisy zostaw nam, od tego jesteśmy.
- 1 Rozmowa
Mówisz, co się dzieje, własnymi słowami.
- 2 Co dalej
Powiemy, jakie masz wyjścia i ile to kosztuje.
- 3 Działamy
Dajesz zielone światło i sprawa jest nasza.
Wolisz od razu porozmawiać? Konsultacja z prawnikiem.
Specjalizuje się w prawie cywilnym, handlowym i gospodarczym. W dziale korporacyjnym i energetycznym jej działania opierają się głównie na obsłudze korporacyjnej spółek, opiniowaniu i przygotowywaniu umów handlowych, sporządzaniu pism procesowych i pozaprocesowych oraz przygotowywaniu analiz i opinii prawnych, w szczególności ze sfery prawa gospodarczego i prawa energetycznego. Dysponuje doświadczeniem zawodowym również w zakresie postępowań administracyjnych oraz cywilnych, które zdobywała w warszawskich…
Zobacz profil →Kolejna analiza prosto do skrzynki
Newsletter „Miesięczny Legal Check” zbiera co miesiąc najważniejsze nowelizacje i ich praktyczne skutki dla biznesu, zinterpretowane przez prawników HWW.
